Słowacja – Spiska Nowa Wieś Miasto u wrót Raju

W południowej części Kotliny Spiskiej, tam gdzie z zielonego kanionu wypływa na rozległe pola i łąki bystry Hornad, leży Spiska Nowa Wieś. Wśród turystów powszechnie znana jest jako „Wrota Słowackiego Raju”, ze względu na fakt, iż to właśnie stąd można wyruszyć w najciekawsze partie tego fascynującego regionu górskiego.

Jednak ciekawe jest także samo miasto, a okolica usiana jest średniowiecznymi kościołami i renesansowymi kasztelami. Jest to również dobre miejsce wypadowe w Tatry Wysokie, a także do Lewoczy czy Spiskiego Hradu. Idealne nie tylko ze względu na doskonałą komunikację, ale też bardzo korzystne ceny.

Miasto czy wieś?
Sądząc po nazwie, można odnieść mylne wrażenie, że Spiska Nowa Wieś jest sporą wsią lub też małym miasteczkiem, które dopiero co otrzymało prawa miejskie. Tymczasem jest to nie tylko jedno z najstarszych miast w regionie, ale także pod względem wielkości i liczby mieszkańców w całej północno-wschodniej Słowacji ustępuje tylko Preszowowi i pobliskiemu Popradowi. Spiska Nowa Wieś jest miastem o wielkiej tradycji miejskiej i zacnej historii.

Pierwsza pisemna wzmianka o ośrodku miejskim nad Hornadem pochodzi z 1268 r., kiedy to wspomina się o „plebanus de Villa Nova”. Jednak już wcześniej istniała tu osada z kościołem i farą, a najstarsze ślady osadnictwa pochodzą jeszcze z VIII wieku. Miasto powstało z połączenia starej słowiańskiej wsi Iglov (nazwanej tak od wrzecionowatego kształtu ulic) i nowszej niemieckiej wsi Nova Ves. W średniowieczu uzyskało od króla prawo organizowania targów i wydobywania rud metali, tym samym stało się ważnym miastem górniczym.

Klasycystyczny ratusz z XVIII w., Miejsce Życzeń oraz najwyższa wieża kościelna na Słowacji.

Tradycje ludwisarskie
Obfitość rud zapewniało sąsiedztwo pasma górskiego, nazywanego Słowackimi Rudawami, którego częścią jest Słowacji Raj. Wydobycie rud przyczyniło się do rozwoju odlewnictwa metali, szczególnie ludwisarstwa. Już od XIV wieku w mieście odlewano dzwony wydające czysty dźwięk oraz charakterystyczne chrzcielnice w kształcie kielicha – wiele z nich do dziś zdobi spiskie kościoły, a dzwony wciąż jeszcze można napotkać także w sąsiedniej Małopolsce.

Kontakty z południową Polską nie był przypadkowe – wszak od 1412 roku Spiska Nowa Wieś, wraz z 15 innymi miastami, trafiła jako zastaw w ręce polskich królów na długie 360 lat, stając się najważniejszym centrum gospodarczym Spiszu. Pod koniec XIX stulecia jej dominację nad sąsiednimi miastami zapewniła linia kolejowa łącząca Koszyce i Bohumin.

Najwyższa dzwonnica na Spiszu
Większość atrakcji turystycznych skupia się w centrum miasta, poza centrum natomiast znajdziemy ogród zoologiczny, a także mnóstwo atrakcji dla aktywnych – basen kryty, kąpielisko, pole do minigolfa, halę sportową, boiska, krytą strzelnicę, korty tenisowe, czy też lotnisko sportowe z możliwością skoków w tandemie i lotów widokowych. Centralnym miejscem w mieście jest rynek – jeden z najpiękniejszych na Słowacji, a także najdłuższych wrzecionowatych rynków w Europie.

Pośrodku niego stoi gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z drugiej połowy XIV w. o najwyższej w kraju wieży, mierzącej 87 metrów. W wieży, w najwyższej dzwonnicy na Spiszu, wisi pięć dzwonów. Najstarszy, tzw. Śmiertelny, z 1486 roku pochodzi z miejscowej odlewni dzwonów, natomiast największy z nich – Urban, o średnicy ponad 2 m i wadze przeszło 5,3 ton, jest jednym z największych w całej Słowacji.

Wejście na wieżę, z której widać całe miasto, zieloną panoramę Słowackiego Raju, a przy dobrej pogodzie także i szczyty Tatr Wysokich, należy do nie lada atrakcji, których nie wolno pominąć! Niezapomnianym przeżyciem jest wieczorne wejście ze świecami po 155 stopniach na galerię widokową. W bieżącym roku będzie to możliwe w czasie imprez organizowanych w mieście – Dni Humoru na Spiszu (24-25 czerwiec) oraz podczas Dni Miasta Spiska Nowa Wieś połączonych z Targiem Rzemiosła Ludowego (26-27 sierpnia), a także jesienią 28 października i w czasie adwentu, 14 grudnia. Warto także odwiedzić miasto podczas barwnego Jarmarku Spiskiego, który odbędzie się od 14 do 17 lipca.

Dzwonek spełniający życzenia
Również przy rynku wznosi się elegancki ratusz – klasycystyczna budowla z bogato zdobioną wielką salą reprezentacyjną. W jego pobliżu znajdziemy słup mariański, który kazał postawić Teodor Lubomirski, pełniący funkcję starosty spiskiego, w czasie gdy miasto należało do polskiego zastawu. Jest tu także Miejsce Życzeń – upamiętniające Mistrza Konrada, który w 1357 roku założył w mieście pierwszą gotycką odlewnię dzwonów na Spiszu. Oprócz wielkiego dzwonu miejscowej roboty znajdziemy tu też pomnik z małym dzwonkiem – kto nim zadzwoni, temu spełni się pomyślane w tym momencie marzenie…

Klasycystyczny kościół ewangelicko-augsburski został zbudowany na planie krzyża greckiego w latach 1790-1796.

Obok ratusza przyciąga wzrok bryła klasycystycznego kościoła ewangelickiego postawiona na planie krzyża. Prawdziwym rarytasem są zgromadzone tutaj historyczne zbiory biblioteczne dawnego gimnazjum ewangelickiego. Dzięki świetnej akustyce kościół jest także miejscem organizowania koncertów, w tym także muzyki organowej.

W zabudowie rynku wyróżnia się też Provinčný dom – średniowieczna kamienica z późnobarokową fasadą ozdobioną płaskorzeźbami. Przedstawiają one cnoty dobrych gospodarzy miasta i prowincji. W budynku mieściła się niegdyś siedziba Prowincji XVI Miast Spiskich (1774-1876), a dziś funkcjonuje tu Muzeum Spiszu z ciekawymi zbiorami przyrodniczymi i historycznymi.

Przy drodze w kierunku Słowackiego Raju znajduje się współczesny kościół Bożego Miłosierdzia. W jego wnętrzu znajdziemy wspaniały, największy na świecie szklany krzyż (o wysokości 5,6 metra), a także bliskie sercu Polaków relikwie siostry Faustyny Kowalskiej i św. Jana Pawła II. W przykościelnych pomieszczeniach można też obejrzeć wystawę darów, jakie papież-Polak otrzymywał w czasie swych pielgrzymek.

Pałac sztuki Reduta został wybudowany w latach 1899-1902. Charakterystyczny gmach o półokrągłym westybulu, spłaszczonej kopule zwieńczonej złoconą figurą łabędzia oraz czterech wieżach jest dziś siedzibą m.in. Teatru Spiskiego, lokalnej telewizji „Reduta” oraz Miejskiego Centrum Kultury.

Przy wschodnim krańcu rynku stoi gmach Reduty – pałacu sztuki. Budowla łącząca cechy neobaroku i secesji pełni funkcję teatru, sali koncertowej i eleganckiego miejsca spotkań. Znajdziemy tu także restaurację i kawiarnię.

Pośród krasowych kanionów
Na południe od Spiskiej Nowej Wsi, na granicy Spiszu i Gemeru rozciąga się Park Narodowy Słowacki Raj – jeden z najpiękniejszych parków narodowych Europy. Wapienny płaskowyż został pocięty głębokimi dolinami, kanionami i wodospadami, tworzącymi niecodzienne krajobrazy i prawdziwy raj dla turystów. Dodatkową atrakcją są setki kilometrów szlaków przecinających kaniony i doliny, wiodących nie tylko po omszałych ścieżkach, ale i po dnach potoków, stromych drewnianych i metalowych drabinach oraz platformach, a także zawieszonych wysoko mostkach.

SlovenskÏ-raj_Tom†ÁovskÏ-vÏhñad_foto-Arch°v-Mesta-SNV

Słowacki Raj to góry właściwie dla każdego. Szlaki krasowymi kanionami prowadzą zwykle po drewnianych stopniach, a w trudniejszych miejscach po zawieszonych na wapiennych ścianach metalowych drabinkach. Jednym z najpiękniejszych zakątków jest Przełom Hornadu. Mający 11,7 km szlak wzdłuż rzeki wiedzie tu na długich odcinkach tzw. stupačkami, czyli ażurowymi platformami zawieszonymi kilkanaście metrów nad lustrem wody. Sam Hornad tworzy zielony kanion, najdłuższy tego typu na Słowacji. Od tego roku przywrócono możliwość spływu przez teren Słowackiego Raju. Najlepsze warunki do kajakowej wyprawy panują na wiosnę i przy wyższym stanie wody latem.

Slowacki Raj oferuje ponad 110 km oznaczonych tras rowerowych, na których można podziwiać naturalne piękno i parku narodowego.

Dla piechurów i rowerzystów
Wejście do parku narodowego i przepięknej doliny Hornadu znajduje się tylko kilka kilometrów od centrum Spiskiej Nowej Wsi – w osadzie Čingov. Można stąd wyruszyć w najciekawsze zakątki północnej części Słowackiego Raju. Warto wybrać się na Tomášovský výhľad – potężną przewieszoną skałę, z której rozciąga się kapitalna panorama gór, z Tatrami na czele. Innym obowiązkowym miejscem jest Kláštorisko – miejsce z ruinami dawnego klasztoru Kartuzów, zagubionymi pośród gór. Warto też wybrać się do jednej z dolin, których ozdobą są wodospady – do najpiękniejszych należy Malý i Veľký Kysel i Sokolia Dolina z potężnym wodospadem Zavojowym przekraczającym 70 metrów wysokości! Miejsce dla siebie znajdą tu także rowerzyści – teren parku jest pocięty gęstą siecią szlaków i tras rowerowych o różnych stopniach trudności.

Dobszyńska Jaskinia Lodowa należy do najcenniejszych jaskiń lodowych na świecie. Od roku 2000 znajduje się na liście światowego dziedzictwa przyrody.

Na południowym skraju Słowackiego Raju znajdziemy natomiast wpisaną na listę UNESCO Dobszyńską Jaskinię Lodową, z wnętrzem wypełnionym prawdziwym podziemnym lodowcem. W jej pobliżu leży niewielkie jezioro Palcmańska Maša – można tu odpocząć na plaży lub popływać na rowerku wodnym.

Turyści przemierzający szlaki Słowackiego Raju mają po drodze liczne dodatkowe atrakcje – podesty i wąskie drabinki, które łączą najtrudniej dostępne tras.

Słowacki Raj jest dostępny również zimą, a gospodarze dbają, by drabinki i łańcuchy były odśnieżone, zaś miłośnicy adrenaliny mogą powspinać się po lodospadach.

Odwiedzając Słowacki Raj, warto zajrzeć też do okolicznych wiosek. Wyróżnia się tu niewielka wioska Markušovce, której największą atrakcją jest pięknie odnowiony pałac Máriássych, dawnych właścicieli osady, otoczony rozległym parkiem. Renesansowy zameczek z narożnymi basztami i attyką, wybudowany przez Ferenca Máriássyego w drugiej połowie XVII w., został przebudowany w stylu rokokowym – w ten sposób czworokątna surowa forteca przemieniła się w uroczą rezydencję ozdobioną stiukami i wieżyczką. W kasztelu można obejrzeć bogaty zbiór mebli i wyposażenia wnętrz z terenu całego Spiszu. W parku na tyłach budowli kryje się jeszcze jedna atrakcja – letni pałacyk Dardanele, bodaj najładniejszy przykład rokokowej architektury na Słowacji.

Zabytkowy kompleks Zamek Spiski z XI-XII w. zajmuje powierzchnię ok. 4 hektarów. W 1993 r. wpisano go na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Na Zamku Spiskim
Bardziej na wschód koniecznie zobaczyć trzeba Zamek Spiski. Wznosi się on na wysokim wzgórzu ponad Spiskim Podgrodziem. Ruiny rozciągające się na 4 ha są największym zespołem zamkowym Europy Środkowej. Od 1993 roku figurują na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Pierwszy raz zamek był wzmiankowany w XII w., a z końca XIII w. zachowała się potężna, zwężająca się ku górze wieża – znakomity punkt widokowy na okolicę.

Spiska Kapituła – siedziba biskupów Spiszu, do 1948 r. samodzielne miasteczko warowne; obecnie dzielnica miasta Spiskie Podgrodzie.

Warto zobaczyć także położoną w pobliżu Spiską Kapitułę, nazywaną czasami „Słowackim Watykanem” – duchową stolicę Spiszu z romańskim kościołem. Zupełnie innych wrażeń dostarcza wizyta w małej wiosce Žehra. Figuruje ona na Liście Dziedzictwa UNESCO za sprawą XIII-wiecznego gotyckiego kościoła Ducha Świętego. Śnieżnobiała, otoczona murem świątynia góruje nad okolicą, a jej wnętrze kryje średniowieczne freski.

Opisane powyżej miejsca bynajmniej nie wyczerpują całego arsenału atrakcji, którymi mogą poszczycić się okolice Spiskiej Nowej Wsi. Miasta, które leżąc u „wrót Raju”, przyciąga coraz więcej turystów. Więcej o Spiskiej Nowej Wsi i jej okolicy można znaleźć na stronach: www.spisskanovaves.eu/navstevnik i www.slovenskyraj.eu.

Tekst: Paweł Klimek

Foto: Archiwum Miasta Spiska Nowa Wieś

...