Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO obejmuje obiekty objęte szczegóną ochroną ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Obecnie znajduje się na niej 1007 miejsc w 161 krajach, z czego 779 należy do dziedzictwa kulturowego, 197 – przyrodniczego, natomiast 31 ma charakter mieszany kulturowo-przyrodniczy. Lista tworzona jest od 1977 r., a o wpisaniu na nią kolejnych miejsc decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji. W Polsce mamy 14 obiektów wpisanych na listę.

Stare Miasto w Krakowie
Kształtem przypomina łzę otuloną pierścieniem zieleni (park Planty). Zwężeniem dotyka królewskiej siedziby na Wawelu. Otoczony wieńcem kamienic rynek jest jednym z największych placów średniowiecznej Europy. Wznoszą się na nim najsłynniejsze miejskie budowle: kościół Mariacki i Sukiennice. Ołtarz główny kościoła, największy szafowy ołtarz w Europie, jest późnogotyckim arcydziełem sztuki rzeźbiarskiej. Wit Stwosz wraz z uczniami pracował nad nim 21 lat. W Sukiennicach mieszczą się  stoiska handlowe, a na piętrze galeria malarstwa polskiego. Pod Starym Miastem biegnie podziemna trasa turystyczna.

 

Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni
Wydobywano w nich sól kamienną od średniowiecza do końca XX w. W Wieliczce na głębokości od 57 do 327 m. Chodniki kopalni mają 300 km długości i łączą ponad 2000 komór. W Bochni eksploatowano pokłady soli na głębokości od 70 do 300 m. Pod ziemią powstały rozległe kompleksy z kościołami, systemem wentylacji, odwadniania, oświetlenia i transportu. Zachowały się urządzenia, obrazujące dzieje techniki wydobycia soli. Kopalnia w Wieliczce była jednym z 12 pierwszych obiektów wpisanych w 1978 r. na listę UNESCO. Dziś obie są sceną wydarzeń kulturalnych i w obu funkcjonują podziemne SPA.

Auschwitz

Auschwitz-Birkenau – obozy zagłady
Są poruszającym pomnikiem ofiar największej zbrodni w dziejach ludzkości. Obóz oświęcimski założono w 1940 r. Pod szyderczym szyldem na bramie „Arbeit macht Frei” w komorach gazowych, z powodu nieludzkich warunków życia i pracy, straciło tu życie co najmniej 1,2 mln osób, głównie pochodzenia żydowskiego. Na więźniach przeprowadzano makabryczne eksperymenty medyczne. Ideę zachowania obozów potomnym ku przestrodze Jan Paweł II ujął słowami: „Oświęcim jest miejscem, którego nie można tylko zwiedzać. Trzeba przy odwiedzinach pomyśleć z lękiem o tym, gdzie leżą granice nienawiści”.

zubr-181_resize

Puszcza Białowieska
Ostatnie miejsce w Europie, w którym niepodzielnie rządzi natura. Puszcza jest więc obszarem przyrodniczych obserwacji i naukowych badań, przede wszystkim nad gatunkami zagrożonymi wyginięciem, oraz strefą wypoczynku w kontakcie z niezwykłą przyrodą. W jej pierwotnych lasach rosną 50-metrowe drzewa i żyją majestatyczne żubry. To tutaj odtworzono populację tych potężnych zwierząt, powiększając ją do ponad tysiąca żyjących na wolności osobników. Kilka tysięcy żubrów wysłano także do ogrodów zoologicznych i zwierzyńców na całym świecie.

Torun

Średniowieczny zespół miejski Torunia
Atmosferę toruńskiej starówki tworzą średniowieczne ceglane budowle: mury obronne, pozostałości krzyżackiego zamku, kościoły, spichrze i największy w Polsce zespół kamienic mieszczańskich. Łącznie niemal tysiąc budowli. Miasto przegląda się w Wiśle i zachwyca niezmienionym od stuleci układem placów i ulic. Przy jednej z nich wznosi się „Dom Kopernika”, jedna z kilku kamienic należących do bogatej rodziny wielkiego astronoma, prawdopodobnie miejsce jego narodzin. Symboliczny dla miasta ratusz staromiejski jest jednym z największych i najlepiej zachowanych w Europie.

Kalwaria zebrzydowskaKalwaria Zebrzydowska

Natura przeplata się tu i łączy ze stworzonymi przez człowieka miejscami modlitw. Kalwaria, z czterdziestoma kaplicami, należy do najwspanialszych miejsc kultu chrześcijańskiego w Europie. Wielkopiątkowe Misterium Męki Pańskiej z inscenizacją Drogi Krzyżowej ściąga każdego roku blisko 100 tys. wiernych. Miejscowe nazwy zmieniono, by nadać miejscu akcenty jerozolimskie. Pojawiła się więc rzeka Cedron, Golgota i Góra Oliwna. W połowie XVII w. obraz Matki Boskiej z ołtarza w kościele opiekujących się zespołem bernardynów uznano za cudowny, przez co Kalwaria stała się celem licznych pielgrzymek.

 

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy 
Istniejące dwa z trzech, które po wojnie trzydziestoletniej
wznieśli protestanci za zgodą katolickiego cesarza Ferdynanda III Habsburga. Nazwano je kościołami Pokoju, bo były gestem jego dobrej woli. Mają konstrukcję szachulcową (ryglową), to znaczy drewniany szkielet i ściany wypełnione słomą zmieszaną z gliną. Ze skromną formą architektoniczną kontrastują bogato wyposażone barokowe wnętrza. Świdnicki kościół może pomieścić 7,5 tys. osób, a jaworski –
6 tys. Ponieważ powstały w duchu pojednania, w 1989 r. premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Helmut Kohl właśnie w świdnickiej świątyni modlili się wspólnie w intencji pojednania między narodami polskim i niemieckim oraz o pokój dla Europy i świata.

Drewniane kościoły Małopolski
W regionie zachowało się 125 drewnianych obiektów wykonanych z modrzewiowych lub jodłowych pni. Najcenniejszymi dziełami sztuki ciesielskiej są wśród nich kościoły o ścianach łączonych bez użycia gwoździ, z dachami pokrytymi gontem i wnętrzami zdobnymi w bogate polichromie, w których nierzadko zachowały się jeszcze starsze elementy wyposażenia. Na liście UNESCO jest 6 świątyń. Najstarszy w Polsce drewniany kościół z Haczowa, słynące ze wspaniałych polichromii w Dębnie Podhalańskim i Binarowej oraz z Bliznego, Lipnicy Murowanej i niepowtarzalny architektonicznie z Sękowej.

Warszawa-do-tekstuHistoryczne centrum Warszawy

Powojenna odbudowa warszawskiej starówki była przedsięwzięciem bezprecedensowym. Nigdzie na świecie nie dokonano wcześniej tak precyzyjnej rekonstrukcji 85% dawnej tkanki miejskiej. W czasie II wojny światowej naziści zrównali z ziemią najstarszą część Warszawy. Prace na Starym Mieście i Nowym Mieście, do których przystąpiono zaraz po ustaniu działań wojennych, ukończono w 1953 r. Rekonstrukcja Zamku Królewskiego przypadła na lata 70. i 80. XX w. Arkady Kubickiego odtworzono dopiero w minionej dekadzie. Archeologowie i konserwatorzy wciąż pracują, przywracając świetność zabytkom i odkrywając historię miasta lokowanego ponad 700 lat temu.

zamoscRenesansowe miasto Zamość

Powstały w 1580 r. na surowym korzeniu Zamość był urzeczywistnieniem wizji „miasta idealnego”. Dziś jest dynamicznym centrum gospodarczym i kulturalnym. Projektując miasto na zlecenie kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego, włoski architekt Bernardo Morando zręcznie splótł idee włoskiego renesansu z polskimi tradycjami i oczekiwaniami fundatora. Na zamojskim starym mieście jest 120 zabytkowych obiektów. A jednocześnie to tętniące życiem miejskie centrum, pełne galerii, kafejek i restauracji w klimatycznych wnętrzach. Na rynku odbywają się  spektakle teatralne, koncerty i prestiżowe międzynarodowe festiwale.

malbork

Zamek krzyżacki w Malborku
Jest najpotężniejszą gotycką warownią w Europie i największą ceglaną budowlą na świecie, po mistrzowsku wkomponowaną w krajobraz polskiego niżu. Zręby fortecy wznieśli Krzyżacy już w połowie XII w. Przeniesienie z Wenecji do Malborka siedziby Wielkiego Mistrza stało się na początku XIII w. impulsem do trwającej blisko 150 lat rozbudowy. W efekcie powstała budowla łącząca funkcje rezydencji głowy zakonu, klasztoru i wojskowych koszar, miejsce podejmowania gości, stolica rozległego państwa i centrum dowodzenia wojennymi kampaniami. Szacuje się, że na budowę jedynie głównego Wysokiego Zamku zużyto blisko 4,5 mln cegieł. Samo ich przygotowanie i wypalenie musiało być w XIII w. niebywałym przedsięwzięciem logistycznym.

wroclaw-hala-ludowaHala Stulecia we Wrocławiu

Ze względu na materiał i technologię stanowiła przełom w światowej architekturze. Twórców inspirowała bryła kościoła Hagia Sophia z Konstantynopola oraz techniczne nowinki. U progu XX w. powstał największy kompleks wystawienniczy na świecie, otoczony finezyjnym ogrodem, założonym pod kierunkiem japońskich ogrodników. Hala wznosi się na centralnym planie, jest przykryta kopułą i mierzy 42 m wysokości. Dziś służy jako scena licznych wydarzeń kulturalnych i sportowych. W 2009 r. otwarto przed nią największą w Europie sterowaną elektronicznie fontannę z 300 wodnymi dyszami i 800 punktami świetlnymi. Zimą na tafli w niecce fontanny działa lodowisko.

Parek-muzakowski-ZamekPark Mużakowski

Bezkresne łąki, majestatyczne drzewa, jeziora i rzeki, między którymi wiją się kręte drogi, to urzeczywistniona wizja Raju na Ziemi księcia Hermanna von Pückler-Muskau. Z jego inicjatywy posadzono tutaj 800 tys.
drzew i 42 tys. krzewów, tworząc rozległy park w stylu angielskim. Nie dysponując wystarczającymi środkami do zrealizowania planów, książę pojął za żonę starszą, ale bogatą kobietę. Mimo to utrzymanie ogrodu doprowadziło go po kilku latach na skraj bankructwa. Nurtem przecinającej założenie Nysy Łużyckiej biegnie dziś granica państwowa. Wpisanie parku na listę UNESCO było w pewnej mierze wyrazem uznania dla polsko-niemieckiej współpracy niezbędnej dla rewaloryzacji i utrzymania założenia.

Karpackie cerkwie

Są dziełem ludowych cieśli, którzy strzeliste modrzewie zmieniali w kunsztowne świątynie. Zręcznie wkomponowane w krajobraz stanowią ucztę dla oczu i ducha. Najstarsze pochodzą z XV w., gdy granice Polski rozciągały się daleko na wschód, osadzając kraj na europejskim pograniczu kulturowym i religijnym. Ich twórcy nawiązywali do monumentalnej architektury, ale o bizantyńskich korzeniach, hołdowali więc formom barokowym. W Beskidzie Niskim zachowało się około 100 takich cerkwi z charakterystycznie spiętrzonymi dachami zwieńczonymi cebulastymi hełmami. Cztery najstarsze świątynie, o doskonałych proporcjach, trafiły na listę UNESCO: z Powroźnika, Brunar Wyżnych, Owczar i Kwiatonia.

Printunesco_map

Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze luty-marzec 2015 na str. 18-29.