Historia Kaszub (Kaszebe) poprzeplatana jest faktami i magią podań, opowieści i wierzeń. Jest to kraina w północnej części Polski, będąca częścią Pomorza. To jeden z najpiękniejszych zakątków kraju, stąd też często nazywany Szwajcarią Kaszubską. Tradycyjnie Kaszuby są podzielone na 5 regionów: NORDA obejmującą powiaty pucki i wejherowski, WESTRZÓDK – powiat kartuski, POLNIE część powiatów: kościerskiego, chojnickiego i tucholskiego, ZÓPÓD obejmujący powiaty lęborski i bytowski, TRZEGARD – Trójmiasto.
Kaszebe wyróżniają się najbardziej zróżnicowaną rzeźbą terenu na obszarze Polski położonym na północ od Gór Świętokrzyskich. Jak mawiają Kaszubi, to kraj garbaty – ze względu na rzeźbę terenu, którą ukształtował lądolód skandynawski i jego wody roztopowe. Najwyższym wzniesieniem na Kaszubach są: Wieżyca – 329 m n.p.m. i Siemierzycka Góra – 271 m n.p.m.
Jak głęboko sięgają korzenie kaszubskie? Kaszebe to nazwa etniczna, którą do historii wprowadzili dominikanie i franciszkanie. Po raz pierwszy wystąpiła w 19 marca 1238 r. w dokumencie wystawionym przez papieża Grzegorza IX, w którym książę szczeciński – Bogusław I, został nazwany „księciem Kaszub”. Dla upamiętnienia tego zdarzenia, Kaszubi manifestują jedność, odrębność etniczną i przywiązanie do mowy ojców. Jest to Dzień Jedności Kaszubów (Dzeń Jednote Kaszebów).
Do zachowania odrębności językowej i kulturalnej Kaszub przyczyniła się społeczna, polityczna, kulturowa i literacka działalność wielu uczonych i pisarzy regionalnych. Datę powstania sprawy kaszubskiej źródła określają na rok 1850, co wiąże się z nazwiskiem Floriana Ceynowy- twórcy regionalizmu i piśmiennictwa kaszubskiego. Podniósł on również rangę obywatelstwa kaszubskiego i wartości, których Kaszebi nie powinni się wstydzić. Własna kultura i język stały się również bronią przeciwko grożącej germanizacji.
Kolegiata w Kartuzach
Kaszubi bardzo związani są z kościołem, stąd wśród wielkich osób zasłużonych w krzewieniu kaszubszczyzny mają księża. Ksiądz Bernard Sychta jest autorem m. in. „Słownika gwar kaszubskich na tle kultury ludowej”. Słownik stanowi kompendium wiedzy na temat kultury, tradycji i języka kaszubskiego.
Poza literaturą, powstała i powstaje nadal prasa kaszubska. „Gryf” założony został przez Aleksandra Majkowskiego. Pierwszy numer ukazał się w listopadzie 1908 roku, ostatni – 15.06.1934. Symbol Gryfa stał się godłem Pomorza, Kaszub oraz Zrzeszenie Kaszubsko – Pomorskiego.
Najważniejszym czasopismem pozostaje „Pomerania”, która przeznaczona jest dla działaczy i wszystkich tych, którzy Kaszubami się interesują. Początki miesięcznika społeczno – kulturalnego Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego sięgają 1963 roku. Poza tym niezależną gazetą lokalną jest Express Kaszubski oraz Ódroda- internetowe czasopismo w języku kaszubskim. Coraz więcej słuchaczy zyskuje Radio Kaszebe, które jest prywatną, regionalna rozgłośnią radiową z siedzibą we Władysławowie. Celem stacji jest promocja kaszubskiej kultury i języka. Stacja działa od 18 grudnia 2004.
Kaszubi starają się ochronić swoją historię, ocalić ją pod wieloma postaciami. Bliski Kaszubom jest haft wielobarwny, którego początki wiążą się z Izydorem i Teodorą Gulgowskimi, którzy w 1906 roku zorganizowali we Wdzydzach pierwszy kurs hafciarski. Odtąd zajął on pierwsze miejsce w sztuce ludowej Kaszubów, która przetrwała do dzisiaj.
Działalność Gulgowskich związana była również z ceramiką, która spełniała funkcje użytkowe i dekoracyjne. Najstarszym ośrodkiem garncarstwa jest Kościerzyna, gdzie swój warsztat miał Michał Necel. Około 1897 roku jego syn – Franciszek, przeniósł się do Chmielna, gdzie założył własny warsztat. Pod wpływem Gulgowskich zaczął wyrabiać kaszubską ceramikę ozdobną według wypracowanej przez siebie technologii. W Kartuzach najsłynniejsi byli Meissnerowie i Kaźmierczakowie.
Sanktuarium Maryjne Matki Bożej Królowej Rodzin w Kościerzynie
Kaszubi zajmowali się również rzeźbiarstwem. Ludowa rzeźba w drewnie sięga co najmniej XVI wieku, a jej tematem przewodnim były motywy religijne, co w zasadzie do dzisiaj niewiele się zmieniło. Ma to swoje korzenie w przywiązaniu do religii, która zakorzeniona była w wychowaniu rodzinnym, głównie środowisk wiejskich. Kaszebe otoczone są więc opieką swoich Madonn: Królową Kaszub uznano Matką Boską Sianowską, jednak pierwszeństwo ma Matka Boska Swarzewska ukoronowana na Królową Polskiego Morza i Opiekunkę Kaszubskich Rybaków. Wielką troską otaczana jest również kościerska Królowa Rodzin. Sanktuarium Maryjne Matki Bożej Królowej Rodzin w Kościerzynie to świątynia nietypowa, jak na Kaszuby, gdyż ma kształt równoramiennego krzyża. Szczególnie interesujący jest srebrny obraz „Pielgrzymi”, który najprawdopodobniej jest darem Józefa Wybickiego.
Park etnograficzny w Wdzyzach Kiszewskich
Kulturę kaszubów i kociewiaków chronią muzea, wśród których jest najstarszy w Polsce i jeden ze 100 najstarszych w Europie Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach z 1906 roku, gdzie znajdują się budynki z XVIII i XIX wieku, studnie, piece chlebowe, piwnice ziemne, szkoła wiejska i kościół św. Barbary. W Klukach w 1963 roku powstał Skansen Słowiński, który tworzą chałupy, zagrody, piece chlebowe, magazyny na łodzie i sprzęt rybacki, studnie oraz szałas rybacki.
Dużą popularnością cieszy się Muzeum Kaszubskie w Kartuzach z 1947 roku, które przedstawia materialną i duchową kulturę Kaszub. Przemierzając kolejne pomieszczenia ma się wrażenie, że czas zaczyna się cofać i zwiedzający zostaje pochłonięty przez historię.
Muzeum Hymnu w Będominie
Wielkie znaczenie dla Polaków ma Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie. Gromadzone są w nim pamiątki po twórcy polskiego hymnu – Józefie Wybickim i wybitnych postaciach z jego epoki, dokumenty dotyczące historii Mazurka Dąbrowskiego, a także elementy wyposażenia dworu z XVIII i początku XIX w. W zbiorach znajdują się: meble, dywany, XIX-wieczne obrazy i kilimy o tematyce patriotycznej, broń (szable i pistolety z XIX w.), biżuteria patriotyczna z okresu powstań narodowych, medale pamiątkowe, telegramy i karty pocztowe o charakterze patriotycznym z początku XX w., dzieła literackie i plastyczne inspirowane Pieśnią Legionów Dąbrowskiego. Najcenniejszą kolekcją Muzeum są muzykalia patriotyczne.
Najdłuższa deska świata
A skoro już o muzyce mowa … Motywy kaszubskie do muzyki wprowadzili Feliks Nowowiejski i Henryk Opieński w „Medytacji na temat kaszubski.” Od tego momentu kaszubszczyzna jest obecna w utworach wybitnych kompozytorów polskich: Stanisława Kazuro, Kazimierza Wiłkomirskiego, Henryka Jabłońskiego -twórcy „I Symfonii kaszubskiej”, czy Witolda Lutosławskiego.
Kaszubskie zespoły („Krebane”, „Sierakowice”, „Wdzydzanki”) współcześnie biorą udział w festiwalach, koncertach zagranicznych i przeglądach międzynarodowych. Nie obyłoby się również bez zaplecza kulinarnego. Kaszuby słyną z pysznych ryb i wielu innych potraw. Dawniej kuchnia na ogół była prosta, oszczędna w tłuszcze, ale smaczna. Kiedyś tradycją było również wypiekanie chleba, dzisiaj niestety nieczęsto się to zdarza. Daniem podstawowym jest śledź z pułkami. To solone śledzie z cebulą, octem i śmietaną, do których gotuje się ziemniaki w mundurkach – pułki.
Charakterystyczną, tradycyjną potrawą są „bulwę z kwaśnym mlekiem”- ugotowane ziemniaki zalewa się mlekiem lub maślanką, bądź też podaje się je osobno. Niekiedy do ziemniaków dodawano wytopiony, drobno krajany boczek.
Całą magiczną osnowę Kaszub tworzą legendy i wierzenia, które opowiadają o tradycjach i powstaniu poszczególnych miejsc na kaszubskiej ziemi.
Krajobrazu Kaszub nie można sobie wyobrazić bez lasów, które w wierzeniach owiane są tajemniczością. Niegdyś miały one swoją opiekunkę – Borową Ciotkę, która chroniła je przed wiatrem, burzami, płakała, kiedy ścinano drzewo, nie pozwalała nikomu łamać młodych gałązek, strzegła zbłąkanych wędrowców. Pod jej płaszczem chroniły się zwierzęta podczas polowania, dzieciom pomagała przy zbieraniu jagód i grzybów. Złych ludzi straszyła wilkami i żmijami.
W twórczości i wierzeniach odnajdujemy również kult zwierząt, wraz z ich rolą w magii, wróżbach i obrzędach. W kocie na przykład upatruje się siedliska demonów, kura miała być mieszkaniem złego ducha lub wiedźmy, skąd powiedzenie: „dióbłowe pazure – kura”.
Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku k. Wieżycy
Bardzo dużo zmieniło się, odkąd na Kaszubach zaczęła rozwijać się agroturystyka i Kaszubi zdaje się, że złagodnieli, jeśli porównujemy się ze źródłami, które przedstawiają charakter Kaszebów jako skomplikowany, o czym – jak sami twierdzą – zdecydowała niewola pruska i morze. Dodałabym jeszcze trudne warunki gospodarcze. Są więc małomówni i pracowici, według źródeł. To, co mają w sercu, to i na języku. Są grzeczni, choć bez przesady, powściągliwi, uczciwi, prostolinijni, jednak mają przesadne przekonanie o swojej słuszności. Nie lubią, kiedy ktoś narzuca im swoją wolę – stają się wówczas uparci („być upartym, jak Kaszuba”). Do tego wszystkiego są też bardzo pamiętliwi.
Z natury są gościnni i chętnie przyjmują gości – zgodnie z powiedzeniem: „gość w dom, Bóg w dom”. Szczególnym szacunkiem darzą ludzi starych, którzy łączą przeszłość z teraźniejszością, podtrzymują tradycję, służą życiowym doświadczeniem i tak wspaniale przekazują ludową wiedzę oraz legendy. Jest w ich słowach mądrość, kiedy mawiają, że kiedyś żyło się ciężko i biednie – ale było wesoło. Dzisiaj żyje się lżej, ale jest smutno…
Kamienne kręgi w Węsiorach
Współcześnie Kaszuby stanowią bardzo atrakcyjne turystycznie miejsce… Poza malowniczym krajobrazem i szeregiem atrakcji oferowanych przez samą naturę, jest tutaj wiele ciekawych miejsc godnych zainteresowania. Od wielu lat odbywa się na przykład w Sulęczynie koncert „Jazz w Lesie”, który gromadzi znakomitych polskich i zagranicznych muzyków. Koncerty odbywają się w parku XVII-wiecznego dworku, w którym na co dzień mieszczą się hotel i restauracja „Leśny Dwór”. Nieopodal Sulęczyna – w Węsiorach, znajdują się kręgi kamienne – cmentarzysko Gotów. Miejsce to skupia wielu turystów i naukowców.
W Szymbarku, w Centrum Edukacji i Promocji Regionu, znajduje się najdłuższa deska świata . W roku 2002 została wpisana do Księgi Guinnesa – powstała z ponad 51-metrowej daglezji, a jej długość wynosi 36,83 m.
Zamek w Bytowie
Wspaniałym miejscem jest również zamek w Bytowie, który powstał na przełomie XIV i XV wieku. Zamek składa się z czterech domów: Domu Zakonnego, Domu Książęcego, Domu Wdów i Domu Sądu. W narożnikach usytuowane są cztery baszty: Wieża Prochowa, Baszta Polna, Baszta Różana i Baszta Młyńska. Obecnie w Zamku mieści się Muzeum Zachodnio – Kaszubskie, prezentujące zmieniające się wystawy czasowe i stałą ekspozycję etnograficzną poświęconą zabytkom kultury materialnej Kaszubów bytowskich. W jednym ze skrzydeł mieści się hotel i restauracja.
Kaszuby łączą współczesność z historią. Jako miejsce turystyczne ulegają wielu zmianom, by w pełnej okazałości zaprezentować się oraz ugościć turystów. Tym bardziej, że każdego roku z wielką radością oczekuje się tu gości. We wszelkich metamorfozach Kaszubi nie gubią jednak swej tożsamości i przywiązania do tradycji.
Tego nie można oddać słowami – o magii Kaszub trzeba przekonać się osobiście.
Tekst: Magdalena Witkowska
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze wrzesień 2007.