Sztuka nazywania, onomastyka, jest trudną, rozległą, ale i ciekawą dziedziną językoznawstwa. Parają się nią również geografowie – nazwami geograficznymi zajmuje się bowiem toponimia. Przecież każde poznane i zamieszkane miejsce musi być nazwane. Toponim – nazwa własna jest elementem tożsamości miejsca, częścią jego historii, dziedzictwa, charakteryzuje je i indywidualizuje. Miejsce bez nazwy to niemiejsce. Stąd utopia, „bezmiejscowość” – neologizm (z greckiego ou – przeczenie, tòpos – miejsce) ukuty przez sir Thomasa More’a, znanego jako Morus.
Klasyfikacja nazw miejscowości uwzględnia przynajmniej kilka grup pochodzenia, m.in. topograficzną, kulturową czy rodową. Każda nazwa ma dwa aspekty: konkretny, który umożliwia zorientowanie w przestrzeni, i symboliczny – odnoszący się do skojarzeń i nawiązujący do narodowych, regionalnych lub lokalnych obyczajów. I w tym drugim, symbolicznym kontekście można pokusić się o zabawę w wyszukiwanie nazw nawiązujących do tradycji świątecznych.
Gdzie świętować mikołajki – święto ku czci św. Mikołaja, szczególnie ulubione przez dzieci, które z tej okazji są obdarowywane prezentami? Najlepiej oczywiście w Mikołajkach – żeglarskiej miejscowości w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Osada została pierwotnie nazwana w związku z wybudowanym tam kościołem pod wezwaniem św. Mikołaja właśnie. Mikołajowych śladów w nazwach geograficznych Polski w postaci nazw miejscowości, takich jak Mikołajewo, Mikołajew i Mikołajów, jest przynajmniej kilkanaście.
Polska kolęda z początku XVII w. „Przybieżeli do Betlejem pasterze…” szczególnie ciepło brzmi w… Betlejem, części kaszubskiej wsi Gapowo w pomorskim powiecie kartuskim. Przysiółek o tej samej biblijnej nazwie znajduje się również na Podkarpaciu (powiat jarosławski). Ponoć w 1939 r. była tu tylko drewniana szopa…
Nowo narodzonemu pokłon pierwsi złożyli pasterze, co upamiętnia pasterka – pierwsza świąteczna msza odprawiana o północy. U północnych zboczy Gór Stołowych położona jest niewielka wieś Pasterka. Po jednej jej stronie wznosi się Pasterska Góra, po drugiej Szczeliniec Wielki i Szczeliniec Mały. We wsi można przenocować w schronisku PTTK o nazwie, a jakże, „Pasterka”. Jak co roku w barokowych wnętrzach zabytkowego kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z 1789 r. odbędzie się pasterska msza, rozlegną się kolędy, wierni stłoczą się przy szopce. Pasterka w Pasterce. Wesołych Świąt!
Tekst: Robert Szewczyk
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze Zima 2015.