Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego
W 2013 roku uruchomiono w Polsce Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego – inwentarz praktyk kulturowych odpowiadających definicji niematerialnego dziedzictwa według Konwencji UNESCO. Narodowy Instytut Dziedzictwa wspiera depozytariuszy przy tworzeniu wniosków, prowadzi ich nabór a także dokonuje ich formalnej oceny. Zgłoszeń na listę dokonują same społeczności, które kultywują dany element dziedzictwa i pragną go chronić.
Do końca 2021 roku na liście znalazło się 55 zjawisk zarówno o charakterze lokalnym – reprezentowanych przez niewielkie środowiska, np. tradycyjna technika ludwisarska stosowana wludwisarni Felczyńskich w Taciszowie, Krzyżoki w Borkach Małych czy Snutka Golińska; regionalnym – obejmujących tradycje popularne na większym terenie, np. wycinankarstwo kurpiowskie z PuszczyZielonej, kroszonkarstwo opolskie, Barbórka górników węgla kamiennego na Górnym Śląsku; jak iogólnopolskim – np. plecionkarstwo czy Polonez – taniec polski.
Śniadanie wielkanocne
Henryk Sienkiewicz (1846-1916), znakomity polski powieściopisarz rozmiłowany w historii odnotowałw „Sprawach bieżących” w 1873 r.:
„(…) aż na koniec przyszedł dzień oczekiwany… i cóż przyniósł? Zgłodniały i wyposzczony ojciec rodziny zasiadł w jej gronie… Tak jest, zasiadł – bo już dziś mało kto zabiera się do spożycia tego, co Bóg dał, a przyrządziła gospodyni, stojący, by uczcić święcone przynajmniej w pierwsze święto, a choćby tylko przypierwszym przystąpieniu do stołu. Otóż ojciec rodziny dzisiejszej zasiadł w jej gronie z gośćmi, jacy się zeszli do składania i otrzymywania życzeń niby, a właściwie dla jedzenia i picia. Ściskano się, zapewniano się o niepożytej przyjaźni; jedzono, pito, przez parę dni od poranku do wieczora (…)”.
Henryk Sienkiewicz, „Sprawy bieżące”, 1873r.
Baranek wielkanocny
Centralne miejsce na polskim wielkanocnym stole zajmuje biały baranek z cukru ze złoconymi rogami,albo upieczony z ciasta, albo wyrzeźbiony z bryły masła, najczęściej ustawiony na zielonym pagórku z rzeżuchy, albo przystrojony bukszpanem pomiędzy ręcznie ozdobionymi jajkami. O tradycji baranka bożego na wielkanocnym stole pięknie napisała historyczka i pisarka Maria Ziółkowska w swojejznakomitej pracy pt. „Szczodry Wieczór, Szczodry Dzień – obrzędy, zwyczaje, zabawy”.
„Obyczaj stawiania na stole wielkanocnym baranka, w dawnych wiekach nazywanego agnuszkiem odłacińskiego “agnus” – jagnię, wprowadził papież Urban V (1362-1370), który lubował się w symbolicznych przedmiotach kultu religijnego. To on jest również inicjatorem “Złotej róży”, róży wyrobionej ze złota, dawanej na znak łaski przez papieży szczególnie cnotliwym królowym i księżniczkom w czwartą niedzielę wielkiego postu. Do Polski agnuszek dotarł dopiero za Zygmunta IIIWazy (1587-1632). Robiony był za szczerego złota, z alabastru, potem, w miarę upowszechniania się, z coraz tańszych tworzyw, aż wreszcie z wosku, z masła, z ciasta. (…) Agnuszek, “baranek boży”, pozasymbolicznym znaczeniem religijnym miał jeszcze, jak wierzono, cudowną moc bronienia przed pożarem, przed powodzią, przed nagłą śmiercią od pioruna”.
Tradycje wielkanocne na liście dziedzictwa niematerialnego
- Kroszonkarstwo opolskie
- Pisanie pisanek techniką batikową na Śląsku Opolskim
- Krzyżoki w Borkach Małych
- Tradycyjne święcenie pokarmów w Dąbrowie Chotomowskiej
- Przywołówki dyngusowe w Szymborzu
- „Turki” Grodziskie
- Bziuki – wielkanocny zwyczaj dmuchania ogni w Koprzywnicy
Opisy wybranych tradycji wielkanocnych:
1. Kroszonkarstwo opolskie: Data wpisu na listę: 2019
Kroszonka to zabarwione jajo zdobione metodą rytowniczą (drapane), ozdabiane tradycyjnymi ornamentami roślinnymi: palmy, kwiaty, liście i in.,których wzory są często spotykane także w haftowanych obrusach, zasłonach, dekoracyjnej pościeli (kapach), strojach i malarstwie ludowym. Różnorodność wzorów zależy od inwencji artystycznej samego twórcy.
Kroszonkarstwo opolskie jest niewątpliwie symbolem Opolszczyzny. Początkowo kroszonki wykonywane tylko w okresie Świąt Wielkanocnych, obecnie dzięki formule konkursu stały się powszechną częścią elementów zdobniczych w województwie opolskim.
Maria Ziółkowska, „Szczodry Wieczór, Szczodry Dzień – obrzędy, zwyczaje, zabawy”, 1989.
2. Krzyżoki w Borkach Małych:
Data wpisu na listę: 2020
Zwyczaj krzyżoków w Borkach Małych polega na budowie bramy wielkanocnej z kilku tysięcy skorup jaj przez cały okres Wielkiego Postu, wieszaniu jej w centrum wsi w Wielką Sobotę w nocy, a także pieszym obchodzeniu pól przed wschodem słońca w Niedzielę Wielkanocną przez dwunastu kawalerów. Kultywowany jest wyłącznie w sołectwie Borki Małe w gminie Olesno w województwie opolskim.
3. Pisanie pisanek techniką batikową na Śląsku Opolskim: Data wpisu na listę: 2020
Zdobienie jaj wielkanocnych metodą batikową, czyli tzw. pisanie pisanek, polega na nakładaniu warstwy lub kilku warstw wosku i moczeniu jajka w barwniku, który pokrywa miejsca nie polane woskiem. Technika ta, stosowana na terenie Opolszczyzny jeszcze pod koniec XIX wieku, zaczęła stopniowo ulegać zapomnieniu. Sytuacja uległa zmianie wraz z pojawieniem się osób przesiedlonych po II wojnie światowej z terenów dzisiejszej Ukrainy, które wśród swoich zwyczajów świątecznych przywiozły również tradycję zdobienia jaj metodą batikową i przekazały ją kolejnym pokoleniomzamieszkującym miejscowości takie, jak Tułowice, Skarbiszowice, Niemodlin, Sady, Grodziec, Korfantów, Przydroże i Puszyn.
4. Święcenie pokarmów w Dąbrowie Chotomowskiej: Data wpisu na listę: 2020
W Dąbrowie Chotomowskiej przetrwał do dzisiaj zwyczajwielkanocnego święcenia pokarmów w jednym z prywatnych domów, popularny kiedyś w całej Polsce. Do domu jednej z mieszkanek tej miejscowości przyjeżdża ksiądz i święci pokarmy przyniesione przez mieszkańców. Według świadectw uczestników, po II wojnie światowej,zwyczaj odbywał się co roku do 1981 u jednej gospodyni, potem został przekazany pod opiekę innej mieszkance, gdzie trwa do dzisiejszego dnia. Tradycję tę zachowują przede wszystkim mieszkańcy najstarszej części wsi, w tym wiele młodych osób.
5. Przywołówki dyngusowe w Szymborzu: Data wpisu na listę: 2016
Przywołówki dyngusowe to dwudniowy zwyczaj związany z obchodami Świąt Wielkanocnych bardzo powszechny na Kujawach do czasów II wojny światowej, a w niektórych wsiach spotykany jeszcze dolat 60. XX wieku. Obecnie organizowany w Szymborzu, dawniej wsi, dziś dzielnicy Inowrocławia.
Przywołówki to krótkie teksty odnoszące się do każdej z panien z danej wsi, obecnie już Szymborza i okolic. Każdy wierszyk składał się z takich części jak przedstawienie dziewczyny a także z opisania jej zalet (lub wad), stwierdzenia ile wody zostanie na nią wylane w Poniedziałek Wielkanocny, a także ogłoszenia czy ktoś „za nią stoi” czyli czy jest kawaler, który jest nią zainteresowany. Przywołówka kończy się zawsze słowami: Niech śpi, niech się nie boi, bo za nią…….. stoi. Ten ją wykupił!
Tworzeniem przywołówek zajmują się członkowie Stowarzyszenia Klubu Kawalerów, którego rodowód sięga przełomu 1833 i 1834 roku. Jest to grupa mężczyzn (wg statutu powinno być ich 10, ale jest to liczba zmienna), którzy jak nazwa na to wskazuje muszą być kawalerami, o nienagannej opinii. Kilku znich bierze udział w tym obrzędzie od ok. dziesięciu lat. Niektórzy członkowie poprzez swoje rodziny związani są z Klubem Kawalerów już od kilku pokoleń.
6. „Turki” Grodziskie:
Data wpisu na listę: 2017
„Turki” to męskie formacje strażników „Grobu Pańskiego, składające się wyłącznie z kawalerów. W gminie Grodzisko Dolne młodzi mężczyźni, którzy chcą „służyć za turka” przychodzą na ogłaszane przez księży spotkanie około jednego miesiąca przed Wielkanocą, byrozpocząć ćwiczenie musztry paradnej. „Turkami” zostają najczęściej kawalerowie, którzy pielęgnuj rodzinną tradycję. Komendę nad oddziałem sprawuje „starszy”, który samodzielnie odpowiada za wszystkie zadania związane z nauką musztry i trzymaniem wartyprzy Grobie Pańskim od Wielkiego Piątku do Rezurekcji.
W tym czasie wszystkie formacje noszą wojskowe mundury żałobne, są to zielone wojskowe bluzy, czarne koszule i krawaty oraz czarne sznurowane buty. Mundur przepasany jest czarną szarfą. „Starsi” przydzielają funkcje członkom straży, ćwiczą oddziały przed wielkanocną galą, aranżują szyk i wydają komendy.
Wszystkie oddziały „turków” mają taki sam tradycyjny „scenariusz” wielkanocnych obchodów ustalony w odległej przeszłości w grodziskiej parafii. Uczestniczą w nabożeństwach wielkanocnych od Wielkiego Piątku wieczorem do Wielkiego Poniedziałku, pełniąc wartę przy symbolicznych grobach Chrystusa podczas liturgii w Wielki Piątek i całodzienną w Wielką Sobotę. Biorą udział we mszy św. i procesjirezurekcyjnej. Trzykrotnie obchodzą kościoły parafialne przy dźwiękach melodii marszowych granych przez zaangażowane w tym celu orkiestry, prezentując musztrę paradną, a po południowej mszy św. (sumie), odwiedzają probostwa, dając pokaz musztry, następnie „chodzą po domach” w paradnymmarszu.
7. Bziuki w Koprzywnicy:
Data wpisu na listę: 2021
Tradycja bziukania to wielkanocny zwyczaj „dmuchania ogni” podczas rezurekcji w Wielką Sobotę, kultywowany w Koprzywnicy. W procesji okrążającej trzykrotnie tamtejszy kościół biorą udział strażacy z miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej. Kilku z nich (najczęściej czterech), idąc przed księdzem niosącym Najświętszy Sakrament, wypryskuje na niesione pochodnie pobraną do ust naftę, tworząc w ten sposób kule lub słupy ognia. Pochodzenie tego zwyczaju nie jest znane, wiadomo jednak, że sięga on co najmniej 100 lat. Utożsamiają się z nim mieszkańcy zarówno samej miejscowości Koprzywnica, jak i całej gminy.
O Narodowym Instytucie Dziedzictwa:
Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) to państwowa instytucja kultury, powstała na mocy zarządzenia Ministra Kultury i DziedzictwaNarodowego. Wraz z 14 oddziałami terenowymi w całym kraju NID podlega pod Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wspierając ochronę i opiekę nad zabytkami. Głównym zadaniem instytucji jest ochroną zabytków i krajobrazu kulturowego, dokumentuje materialny i niematerialny dorobek poprzednich pokoleń, z myślą o przyszłości.
Misją NID jest dbanie o zrównoważoną ochroną dziedzictwa kulturowego oraz niematerialnego poprzez wyznaczanie i nadzorowanie standardów ochrony oraz konserwacji zabytków, a także działań edukacyjnych, mających na celu upowszechnianie wiedzy i znaczenia dziedzictwa narodowego.
Do zadań Narodowego Instytutu Dziedzictwa należą: ochrona zabytków i krajobrazu kulturalnego, dokumentacja materialnego i niematerialnego dorobku poprzednich pokoleń, edukacja na temat znaczenia zabytków i dziedzictwa narodowego dla przyszłych pokoleń. Do zadań NID należy również tworzenie standardów konserwatorskich, przygotowanie opinii i ekspertyz dla służby konserwatorskiej, a także działalność wydawnicza i kulturowa.
Tekst i zdjęcia: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Karolina Piekus,