W Cieszynie, sercu Śląska Cieszyńskiego, przez wieki współistniały i mieszały się różne narodowości, kultury i wyznania. Miasto zamieszkiwali Niemcy, Polacy, Czesi, Włosi, Żydzi i Węgrzy.

Zróżnicowaniem religijnym i narodowościowym przesiąknięte są zabytki oraz miejsca odzwierciedlające złożone dzieje grodu nad Olzą. Należą do nich pamiątki po mieszkańcach wyznania mojżeszowego, których losy wiązały się z Cieszynem kilkaset lat.

W poszukiwaniu cieszyńskich judaików
W 1631 r. Elżbieta Lukrecja, nie bacząc na zakazy, wynajęła pobór myta w księstwie cieszyńskim braciom Jakubowi i Mojżeszowi Singerom z Ivančic koło Brna. Jakub postanowił osiedlić się w Cieszynie i w 1640 r. kupił dom na rogu Rynku i ul. Menniczej nazywany Domem Żydowskim. Aż do końca XVIII w. był to jedyny dom, jaki mogli posiadać Żydzi na Śląsku Cieszyńskim. W 1713 r. zezwolono Żydom osiedlać się na Śląsku po opłaceniu podatku tolerancyjnego, ale mogli się zajmować wyłącznie drobnym handlem oraz produkcją i wyszynkiem wódki. Patent Tolerancyjny z 1781 r. poszerzał zakres dostępnych dla Żydów zajęć, lecz zobowiązywał ich do używania języka niemieckiego we wszystkich sprawach z wyjątkiem kultu religijnego, musieli też przybrać niemieckie imiona i nazwiska. Pełnię praw obywatelskich uzyskali dopiero po 1867 r. Od tej pory Żydzi zasiadali w Radzie Miejskiej, zajęli też ważne miejsce w życiu ekonomicznym Cieszyna. Najbardziej znaną firmą była fabryka mebli giętych Kohnów.

W budynku przy ratuszu mieścił się znany sklep bławatny założony przez Barucha Grünbauma. Kamienica pod numerem 17 na Rynku przez długie lata była własnością rodziny Spitzer, właścicieli renomowanej fabryki likierów. Przy
ul. Błogockiej działała w latach 20. XX w. fabryka czekolady „Dea”, będąca własnością Michała Śliwki i Marka Pipesa. Na ul. Menniczej warto zwrócić uwagę na ozdobną kamieniczkę (nr 8), należącą do rodziny Kohnów, znanych lekarzy i przemysłowców. Pierwszą w Cieszynie synagogę, czyli osobny budynek wzniesiony wyłącznie dla celów kultowych, oddano do użytku w 1838 r. Klasycystyczny budynek przy ul. Bóżniczej został zniszczony przez hitlerowców w czasie II wojny światowej. Na ścianie gmachu naprzeciwko dawnej świątyni znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona pamięci społeczności żydowskiej Cieszyna i okolic. Zabytków kultury żydowskiej zachowało się niewiele.

Żydowskie nekropolie
Społeczność żydowska w Cieszynie powiększała się na przestrzeni wieków. W 1837 r. liczyła 327 osób, by na początku XX w. osiągnąć liczbę ponad 2 tys. Jej historię można prześledzić, odwiedzając dwa cmentarze przy ul. Hażlaskiej. „Stary” powstał jako cmentarz rodziny Singerów, a funkcjonował nieprzerwanie ponad 250 lat. Jest on jedną z najstarszych nekropolii żydowskich na ziemiach polskich.

Do dziś zachował się XIX-wieczny dom przedpogrzebowy oraz część macew. Po drugiej stronie ulicy położony jest „nowy” cmentarz, który uruchomiono na początku XX w. Autorem projektu domu przedpogrzebowego był słynny architekt z Wiednia – Jakob Gartner, twórca wielu synagog. Odwiedzając cmentarz, warto zwrócić uwagę na okazały grobowiec  Glesingera oraz Moritza Fasala (1841-1919), producenta napojów alkoholowych i wody mineralnej, wyróżnionego przez cesarza tytułem dostawcy dworu, zasłużonego działacza komunalnego i społecznego.

Zabytki judaizmu w Czeskim Cieszynie
Spacer śladami cieszyńskich Żydów warto kontynuować po drugiej stronie Olzy, w czeskiej części Cieszyna. Po przekroczeniu granicy mostem Przyjaźni dochodzimy do głównej arterii Czeskiego Cieszyna (Hlavni třida), gdzie mieściły się kamienice żydowskich przemysłowców. Na skrzyżowaniu z ul. Vrchlickeho znajdowało się niegdyś ważne miejsce dla gminy wyznaniowej – pierwsza w Czeskim Cieszynie synagoga. Oddana do użytku w 1933 r. świątynia została spalona już sześć lat później przez nazistów. W odległości ok.

2 km od centrum miasta, przy ul. Hřbitovni, mieści się cmentarz. Po podziale Cieszyna na część polską i czeską w 1920 r. żydowska gmina wyznaniowa w Czeskim Cieszynie musiała zbudować nie tylko miejsce modlitewne, ale i kirkut, oddany do użytku w 1925 r. Do dzisiejszych czasów zachował się parterowy dom przedpogrzebowy i nieliczne macewy z napisami hebrajskimi i niemieckimi. Przed II wojną światową w Czeskim Cieszynie istniały także ortodoksyjne synagogi i domy modlitwy różnych odłamów judaizmu. Z wojennej pożogi ocalała jedynie synagoga „Schomre-Schabos”. Eklektyczny budynek synagogi z elementami mauretańskimi znajdował się w ciągu budynków, dlatego hitlerowcy zniszczyli jej wnętrze, ale nie zdecydowali się jej spalić. Obecnie budynek jest siedzibą klubu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego.

Dla uczczenia pamięci żydowskich mieszkańców miasta na budynku dawnej fabryki mebli Thonet-Mundus przy ul. Frydeckiej została umieszczona tablica pamiątkowa. W 1939 r.
faszyści urządzili w fabryce tymczasowy obóz dla mieszkańców miasta żydowskiego pochodzenia, skąd wywozili ich do obozów koncentracyjnych.

 

_zydziW Miejskim Centrum Informacji, mieszczącym się w budynku ratusza, na turystów czeka bezpłatny przewodnik (w wersji polskiej, czeskiej, niemieckiej i angielskiej) przybliżający szlak  „Śladami cieszyńskich Żydów”.

MPTC_CMYK_podstawowy

Cieszyńskie Centrum Informacji
Cieszyn, ul. Rynek 1, tel.: +48 33 479 42 49, +48 33 479 42 48
faks:  +48 33 852 14 87
e-mail: mci@um.cieszyn.pl
api@olza.pl, cieszyn@slaskie.travel
www.cieszyn.pl

Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze wakacje 2014 na str. 42-45.