Kolorowe tkaniny, misternie zdobiona biżuteria czy hafty pełne symboli odwołujących się do historii przodków. Tradycyjne stroje ludowe i wyroby rękodzielnicze z różnych zakątków świata to prawdziwe dzieła sztuki. Bo folklor wykracza poza obrzędy, tańce i pieśni – obejmuje również ubiór, który od wieków wyraża tożsamość grup etnicznych. Świat jest pełen różnorodności, a etnografia pozwala nam ją lepiej zrozumieć – i zachwycić się nią na nowo.
Lud Ajmara (Boliwia)
Stroje rdzennych mieszkanek z daleka przyciągają wzrok. Cholity (cholitas) noszą wielowarstwowe spódnice – tzw. pollery, kolorowe chusty, a na głowach kapelusze z szerokim rondem lub meloniki. Te oryginalne mogą kosztować fortunę. Co ciekawe, melonik noszony na środku głowy oznacza, że kobieta jest mężatką. Przekrzywiony noszą singielki i wdowy. W wyższych partiach Andów cholitas zakładają wzorzyste ciepłe czapki.
Im szersza spódnica, tym lepiej — wiele warstw poller podkreśla kształt bioder, co symbolizuje płodność. Spódnice sięgają kostek, bo w Boliwii mężczyźni za najbardziej atrakcyjną część ciała uznają łydki. Kolory i fasony różnią się w zależności od regionu, z którego pochodzą cholitas. Panie noszą także kolorowe bransoletki, broszki, kolczyki i naszyjniki. Stroje cholitas – podobnie jak mężczyzn, były wzorowane na ubraniach hiszpańskich kolonizatorów, którzy zmuszali rdzenną ludność do ubierania się tak, jak wówczas w Europie.
Lud Keczua (Peru)
Indianie z ludu Keczua są silnie zróżnicowani kulturowo. Zamieszkują też wyspy na jeziorze Titicaca. Na Amantani mężczyźni ubierają się na wzór hiszpańskich chłopów. Noszą długie czarne spodnie, ciemny kapelusz, kamizelkę i białą koszulę z długim rękawem. To powszechny ubiór na wyspie. Dla kobiet charakterystyczne są wielowarstwowe spódnice i wzorzyste chusty. I jest to strój codzienny, a nie pod turystów.
Natomiast na wyspie Taquile (gdzie mieszka obecnie 1800 przedstawicieli ludu Keczua) aż do lat 50. XX wieku mieszkańcy pozostawali odcięci od Peru kontynentalnego, co pozwoliło im zachować unikalną tradycję i odrębną tożsamość kulturową. Wyspa słynie z produktów tkackich. Tradycyjny strój męski składa się z czarnych spodni, białej koszuli i kolorowych pasów. Nakryciem głowy są zwykle czapki – chullos, czerwone z kolorowymi dodatkami dla żonatych. Kobiety natomiast zakładają na głowę czarne chusty i ubierają obszerne spódnice – najczęściej czarne, ale można zobaczyć też zielone i czerwone. Panny noszą jaśniejsze kolory. Kolejnym elementem ubioru są kolorowe pompony przy spódnicy. Panienki mają większe i dłuższe, a zamężne kobiety – malutkie. Stroje są szyte przez mężczyzn. Po ślubie kobieta ścina swoje długie włosy i ofiaruje je mężowi, ale robi to w nietypowy sposób. Włosy wplecione są w kolorowy pas, który ukochany nosi codziennie. Jest to wyraz oddania i wierności.
Barwny stan Oaxaca (Meksyk)
Oaxaca uchodzi za najbardziej kolorowy i różnorodny region Meksyku. Kobiety noszą tam haftowane bluzki i spódnice, często wykonane z bawełny i lnu. Charakterystyczne są żywe kolory i wzory nawiązujące do tradycji.
Najbardziej znany strój tehuana jest bogato zdobiony, z koronkami, kwiatami i plisami. Nosiła go słynna malarka Frida Kahlo. Symbolizuje kobiecą siłę, a kulturowo związany jest z ludem Zapoteków. Składa się z haftowanej bluzki huipil, szerokiej spódnicy i chusty rebozo.
Barwnie haftowane ubrania noszą także Chontalowie, Mazatekowie i Mistekowie. Wszystkie rdzenne kultury można zobaczyć w trakcie lipcowego festiwalu Guelaguetza. Oaxaca słynie także z lokalnego rękodzieła – ceramiki, drewnianych figurek, masek oraz biżuterii wykonanej z naturalnych materiałów, takich jak muszle, drewno, korale czy nawet kości.
Plemiona doliny Omo (Etiopia)
W dolinie Omo, na południu Etiopii, żyje około 20 plemion. Każde z nich ma inne zwyczaje, stroje, biżuterię i tradycję. Do najbardziej barwnych i charakterystycznych należą Hamerowie oraz Mursi. Kobiety Hamerów uchodzą za jedne z najpiękniejszych w Afryce. Co trzy miesiące nakładają na włosy specjalną mieszankę z ochry i zjełczałego tłuszczu, która ma chronić skórę przed owadami. Ich ciała zdobią m.in. bransoletki oraz naszyjniki wykonane z białych muszelek kauri. Ubierają też spódnice z koziej skóry. Wśród Hamerów popularnym zwyczajem jest biczowanie dziewcząt, które same proszą mężczyzn o chłostę, co ma być dowodem ich siły i oddania. W powstałe blizny wcierają popiół, aby stały się bardziej widoczne i wyraźne. Hamerki chętnie je eksponują.
Mursi uchodzą za jedno z najbardziej wojowniczych plemion w Afryce, choć prowadzą osiadły tryb życia. Tu także powszechna jest skaryfikacja, która pełni rolę tatuażu. Charakterystyczne dla tego plemienia są duże ozdoby w uszach i krążki wargowe. Ot, taki kanon piękna, choć dla osób z innego kręgu kulturowego na pewno szokujący. Dawniej krążki miały oszpecić kobietę, by nie padła ofiarą handlu niewolnikami lub mężczyzny z innego plemienia. Zdarza się, że średnica talerza wargowego ma 20 centymetrów. Im większy krążek, tym bardziej atrakcyjna jest kobieta. I też więcej krów musi za nią zapłacić przyszły mąż. Dolną wargę nacina się dziewczynkom w wieku około 15 lat. A potem stopniowo otwór powiększa się za pomocą krążków. Wielu Mursi nie ma też dolnych jedynek. Teraz to jeden ze standardów piękna, ale dawniej usuwanie zębów wynikało z praktycznych powodów związanych z malarią. Jak wiadomo, choroba ta powoduje silne zaciskanie szczęk, co utrudnia podawanie płynów choremu. Usuwanie zębów miało ułatwić karmienie i nawodnianie osoby dotkniętej malarią.
Berberowie (Tunezja, Maroko, Algieria, Libia)
Berberowie to niezwykle fascynujący biali mieszkańcy Afryki Północnej. Sami siebie nazywają „wolnymi ludźmi” i często nie identyfikują się z krajem, w którym mieszkają. Przez setki lat wykształcili odrębną kulturę i zwyczaje. Berberowie dużą wagę przywiązują do symboliki, którą można dostrzec w hafcie pokrywającym ich ubrania, jak i w biżuterii. W ozdobach przeważają berberyjskie krzyże (tenegehlt), ręka Fatimy (chamsa), która ma chronić przed złym spojrzeniem, spirala symbolizująca nieskończoność czy litera yaz symbolizująca jedność narodów. Charakterystyczna dla Berberów jest srebrna biżuteria, do której dodaje się m.in. korale i kamienie szlachetne.
Kolor ubrań także ma znaczenie. Niebieski symbolizuje niebo, czerwień – odwagę, a zieleń naturę. Kobiety zakładają przewiewne długie galabije z misternie haftowanymi wzorami i kolorowe chusty, a mężczyźni często noszą turbany. Do mocowania ubrań używają fibuli. To symbol domu i rodziny. Dawniej wśród kobiet popularne były tatuaże robione na przedramionach, twarzy, łydkach i nadgarstkach. Teraz często zastępowane są henną.
Karenowie (Mjanma, Tajlandia)
Wierzą, że są dziećmi wiatru i smoczycy, która miała długą szyję. Dlatego pozłacane obręcze wykonane z mosiądzu zdobią dziś szyje kobiet i dziewczynek ludu Padaung (Kayan) z grupy etnicznej Karenów. Ich wioski można spotkać w Mjanmie i Tajlandii, dokąd uciekły przed prześladowaniami we własnej ojczyźnie (choć tu też nie jest im łatwo). Przedstawicielki Padaung zakładają obręcze w wieku 5 lat, czasem wcześniej. Z wiekiem jest ich coraz więcej. Dawniej noszenie obręczy było kanonem piękna, świadczyło o statusie społecznym, a także podobno chroniło przed atakami tygrysów, które rzekomo miały rzucać się na szyję. Obręcze zniechęcały też mężczyzn z innych plemion, więc stanowiły pewnego rodzaju ochronę.
Karenowie są znani także z produktów rękodzielniczych. Biżuterię wykonują ręcznie. Zarówno w Mjanmie, jak i Tajlandii żyją przedstawicielki Kayaw, które też należą do Karenów. Kobiety z tego plemienia noszą w uszach ciężkie ozdoby, które wydłużają małżowiny uszne.
Hmong (Chiny, Wietnam, Mjanma, Tajlandia)
Hmongowie należą do jednych z najbarwniejszych grup etnicznych Azji Południowo-Wschodniej. Dzielą się na kilka podgrup, z których każda wyróżnia się strojami. Słyną przede wszystkim z haftowanych ubrań, plisowanych spódnic oraz kolorowych opasek na głowach, najczęściej w odcieniach czerwieni, niebieskiego i bieli. Mężczyźni noszą spodnie z haftowanymi elementami.
Dla wszystkich podgrup duże znaczenie mają ozdoby – bransoletki, naszyjniki oraz pierścienie. Osoby bardziej zamożne noszą biżuterię srebrną lub wykonaną ze srebrnych stopów. Wśród Hmongów wyróżnia się wiele podgrup: są Hmongowie Czarni, Biali, Zieloni, Czerwoni i Kwiatowi (Kwieciści). Najłatwiej ich rozpoznać właśnie po strojach. Ja spotkałam Czarnych Hmongów w mieście Sapa w północno-zachodnim Wietnamie. Są mistrzami tkactwa.
Rumunia – Maramuresz
Także w Europie wiele krajów i regionów może się pochwalić wyjątkowymi strojami ludowymi. Jednym z nich jest Rumunia. Górzysty Maramuresz (Marmarosz) do dziś kultywuje dawne tradycje, a mieszkańców ubranych w ludowe stroje można zobaczyć nie tylko od święta, ale też w każdą niedzielę. Ubiór różni się w zależności od konkretnej wioski, co widać przede wszystkim we wzorach. Kobiety i dziewczynki noszą białe bluzki z kwadratowymi dekoltami – często bogato zdobione haftami, jasne halki, kolorowe spódnice, a na głowie kwieciste chusty. Czasami dopełnieniem stroju są wełniane skarpety i kierpce.
Mężczyźni natomiast zakładają słomkowe kapelusze z małym rondem oraz serdaki — kamizelki wykonane ze skóry, zdobione prostymi wzorami. Stroju dopełniają proste spodnie i białe koszule z subtelnym haftem.
Tekst: Agnieszka Wasztyl