Moderna to styl architektoniczny, którego nie sposób pomylić z żadnym innym. Funkcjonalne, minimalistyczne i piękne w swojej prostocie bryły powstałe w pierwszych dekadach XX w. można znaleźć w mieście nad Olzą. A ponieważ fala mody na związaną z tym prądem architektoniczny estetykę powraca, warto skarbom cieszyńskiej moderny przyjrzeć się bliżej.
Pierwsze dekady wieku XX to dominacja dwóch stylów architektonicznych – secesji i moderny. Wszystkie idee artystyczne znalazły swoje odbicie w sztuce i kulturze Cieszyna. W tym mieście wielu kultur, gdzie krzyżowały się wpływy austro-węgierskie, polskie i czeskie, można znaleźć przykłady architektury nawiązującej do najlepszych europejskich wzorów „Wiener Sezession”, jak i międzynarodowego modernizmu, odrzucającego zbędną ornamentykę na rzecz użyteczności. Dziełem wybitnych architektów są wyróżniające się własnym stylem wille, kamienice, kompleksy domów mieszkalnych, budynki użyteczności publicznej. Na szlaku architektury modernistycznej miasta, zarówno po polskiej jak i po czeskiej stronie, można znaleźć ponad pięćdziesiąt unikatowych realizacji, które do dziś służą mieszkańcom Cieszyna.
Rynek
Jednym z wczesnych przykładów nowej zabudowy jest znajdująca się przy Rynku pod numerem 7 kamienica zaprojektowana przez Eugena Fuldę w 1912 r. Budynek wystający ponad pozostałą zabudowę powstał nad podcieniami, z zastosowaniem nowoczesnej konstrukcji stropów i klatki schodowej. Po obu stronach ryzalitu umieszczono płaskorzeźby o tematyce mitologicznej. W pierzei północnej zwraca też uwagę okazały gmach poczty.
Ul. Mennicza
Tuż przy Rynku warto zatrzymać się na chwilę przy ul. Menniczej, by podziwiać kamienicę projektu Josefa Nosska z 1910 r. o fasadzie z prostymi geometrycznymi detalami oraz stojącą tuż obok bryłę budynku Cieszyńskiej Kasy Oszczędności z misternie zdobionymi barierkami balkonów. Kolejną kamienicę, przy której trzeba przystanąć, by podziwiać jej wielkomiejski styl, znajdziemy na rogu ul. Menniczej i Starego Targu. Forma i styl wysokiego budynku z 1911 r. nawiązują do najlepszej architektury wiedeńskiej tego okresu. Również na ul. Menniczej przy pl. Teatralnym znajduje się okazała kamienica powstała w latach 1932-1933. Zaprojektowali ją znamienici cieszyńscy architekci: Józef Raszka we współpracy ze swoim przyjacielem Alfredem Wiedermannem. Mieszanka stylistyczna moderny i klasycyzmu zaciekawia swoją fasadą z portalem z kolumnami w stylu jońskim. Na pierwszym piętrze urządzono luksusowo wyposażone mieszkanie architekta. Do naszych czasów przetrwał oryginalny wystrój, z meblami w stylu art déco i rzadko spotykana, podświetlana witryna z wahadłowymi drzwiami.
Ul. Głęboka
Spacerując w dół głównej ulicy miasta – Głębokiej, warto zadzierać do góry głowę, by podziwiać m.in. kunszt architekta Kiliana Köhlera. Projektant kamienicy pod numerem 4, dzięki zastosowaniu pilastrów i wydatnych gzymsów, uzyskał interesujący efekt światłocienia. Kolejne przykłady maestrii ówczesnych budowniczych znajdziemy pod numerem 7, 38 i 52. Kolejnym odzwierciedleniem kunsztu architektonicznego, tym razem Eugena Fuldy, jest pochodząca z 1912 r. kamienica narożna na pl. Świętego Krzyża. „Pofalowane” ściany wysokiego budynku z fasadą ozdobną w glazurę przypominającą macicę perłową, zachwycają swoją elegancją. Budynek należał w swoim czasie do najnowocześniejszych w Cieszynie. Wrażenie robi klatka schodowa z wahadłowymi drzwiami i zabytkową, dzisiaj już nieczynną, windą sprzed stu lat.
Po czeskiej stronie
W poszukiwaniu śladów najwybitniejszych dokonań moderny trzeba przejść na drugą stronę Olzy. W 1920 r. na tej rzece wytyczono nową granicę pomiędzy Polską i Czechosłowacją. Tym samym zachodnia część Cieszyna przypadła stronie czeskiej i utworzyła Czeski Cieszyn. Po przekroczeniu mostu „Przyjaźni“ warto zatrzymać się na krótki odpoczynek w kawiarni Avion. Przebudowany obiekt, pochodzący z 1933 r., wyróżnia konstrukcja ścian oraz stropów z żelbetu, z zagospodarowanym płaskim dachem na taras letni z widokiem na wzgórze zamkowe. Pokrzepieni kawą możemy dalej odkrywać tajemnice cieszyńskiej moderny.
Przy ul. Nádražní 4 znajduje się jeden ze znaków rozpoznawczych Czeskiego Cieszyna – dawny Bank Niemieckich Kas Oszczędności. Budynek zbudował w latach 1929-1930 architekt Eugen Fulda. Kolejnym przykładem funkcjonalizmu jest znajdujący się przy tej samej ulicy – na drugim jej krańcu – budynek poczty. Wmurowane skrytki pocztowe oraz barierka na klatce schodowej to elementy pozostałe z dawnego wyposażenia. Wędrując ulicami Czeskiego Cieszyna warto zwracać uwagę na okazałe kamienice
ul. Nádražní, Odboje i Rynku.
Na „Matterówce”
Po przekroczeniu mostu Wolności kolejny etap wędrówki kieruje nasze kroki do tzw. „Matterówki” – willowej części Cieszyna przy ul. 3 Maja, gdzie wznosi się szereg pięknie położonych domów powstałych w latach 30. Pierwszy – nr 17 – zaprojektował A. Wiedermann. Budynek, będący próbą kompromisu pomiędzy tendencjami funkcjonalistycznymi a architekturą „dworkową”, przyciąga uwagę detalami fasady ze sklepieniem ganku podpartym kolumną z jońskim kapitelem. Znajdujący się tuż obok „dworek” nawiązujący do stylu staropolskiego, to z kolei dzieło słynnego katowickiego architekta, Tadeusza Michejdy. Pod numerem 7 uwagę przyciąga okazała rezydencja z ogrodem, skomponowana z trzech prostopadłościanów, z płaskim dachem zagospodarowanym na taras, z zaokrąglonymi narożnikami, podzielonymi ryzalitami i balkonami.
Ul. Błogocka
Przechodząc dalej na ul. Błogocką, gdzie wznoszą się okazałe wille z lat 20. i 30., uwagę zwraca rezydencja ówczesnego wicewojewody śląskiego, gdzie zastosowano nowoczesny szkielet żelbetowy. Opływowe kształty fasady, horyzontalny układ okien i elementy stylu okrętowego sprawiają, że budynek stanowi przykład dojrzałego modernizmu.
Ul. Bielska
Wycieczkę szlakiem cieszyńskiej moderny można kontynuować przechodząc na ul. Bielską, gdzie znajduje się jeden z najważniejszych obiektów zrealizowanych w Cieszynie w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Monumentalna fasada dawnej Powiatowej Kasy Chorych (nr 37) autorstwa Wiedermanna, z charakterystycznym godłem w kształcie węża eskulapa, stanowi najlepszy dowód, że zamiarem projektanta i ówczesnych władz było wzniesienie budynku znacznie poprawiającego estetykę tej części miasta. Stanowi on istotne zamknięcie perspektywy ulicy. Detal elewacji odzwierciedla wyraźne wpływy kryształowego art déco z niewielkimi muśnięciami streamlinu w postaci okrętowych masztów. Idąc w stronę centrum miasta nie sposób pominąć obiektów Szpitala Śląskiego. Wchodząc na jego teren uwagę przyciąga modernistyczna portiernia o aerodynamicznym kształcie, doskonale oddająca walory stylu okrętowego. Opływowe kształty fasady pozostałych budynków szpitala powstałego w latach 30. spełniały nie tylko rolę estetyczną, ale i funkcjonalną.
Ul. Limanowskiego/Ratuszowa
Idąc w stronę Rynku, gdzie rozpoczęliśmy nasz spacer podziwiamy dwa dokonania architektów, obrazujące odchodzenie projektantów od secesji w stronę moderny. Przy ul. Limanowskiego 3 kamienica z 1911 r. zwraca zwraca uwagę symetrycznie skomponowaną fasadą i nowatorskim geometrycznym detalem. Wycieczkę kończymy przy ul. Ratuszowej, gdzie ujednolicone fasady dwóch budynków projektu Roberta Lewaka przyciągają uwagę po renowacji, uwydatniającej elegancki detal w postaci płaskorzeźb przedstawiających wazony z kwiatami.
Wędrówka śladem cieszyńskiej moderny udowodni, że Cieszyn to miasto o bogatej historii, położone na styku różnorodnych dziejów i kultur, ale również stylów i trendów w architekturze najwyższej klasy, posiadającej własny, wyjątkowy charakter.
Bezpłatny przewodnik „Szlakiem cieszyńskiej moderny“ można otrzymać w Cieszyńskim Centrum Informacji mieszczącej się przy Rynku 1 lub na stronie www.cieszyn.pl Ściągniesz go także klikając w zamieszczone obok logo.
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze maj 2014 na str. 64-67.