W 843 r., w Konstantynopolu, uczestnicy synodu zwołanego przez cesarzową Teodorę orzekli jednoznacznie, że ikona nie jest jedynie rzeczą o boskiej mocy, ale znakiem mistycznej obecności osoby, którą przedstawia.
Tłumacząc, czym jest ikona, żyjący na przełomie XIX i XX w. rosyjski teolog, matematyk i filozof, Paweł Floreński, użył obrazowego porównania do szyby w oknie, przez które patrzymy na świętą osobę lub biblijne wydarzenie. Konsekwencją szczególnej roli ikon dla wyznawców prawosławia jest proces ich tworzenia. Margines artystycznej swobody i interpretacji niemal w nim nie istnieje. Twórca musi podporządkować się odwiecznemu kanonowi. Zaś zgodność z nim musi zostać potwierdzona przez specjalną komisję. Ukończone dzieło opatruje się wówczas niezbędnymi napisami, święci i wystawia w cerkwi.
Niezmierzona głębia spojrzenia
Ikona jest też w gruncie rzeczy dziełem zbiorowym. O efekcie decyduje praca wielu rzemieślników i artystów. Tych, co przygotowują i gruntują deski, rozcierają naturalne pigmenty do farb, rytują zarys postaci, a wreszcie – malarzy. Często ich także było wielu, zwłaszcza w większych warsztatach, gdzie szatami i detalami zajmowali się pomocnicy, mistrz zaś koncentrował się na nadaniu odpowiedniego wyrazu twarzom. Zwłaszcza spojrzeniu, niezmierzonej głębi, jaką mają oczy spoglądających na nas z ikon Chrystusa i świętych. Zgodnie z tradycją do dziś mówi się o pisaniu, a nie malowaniu ikon.
Ponad tysiąc dzieł sztuki cerkiewnej
W ten świat wprowadza ekspozycja Muzeum Ikon w Supraślu, w którym zgromadzono ponad tysiąc dzieł sztuki cerkiewnej. W większości są to obrazy wykonane na desce, ale także podróżne ikony metalowe, plakiety i krzyże. Najstarsze pochodzą z wieku XVIII, większość z XIX i XX. Unikatową część kolekcji stanowią XVI-wieczne freski o bizantyjskim charakterze, ocalałe ze zburzonej, a obecnie odbudowanej cerkwi Zwiastowania NMP. Ekspozycja ma oryginalną scenografię, wykorzystuje techniki multimedialne. Podniosły klimat podkreślają przyćmione światła i chóralne cerkiewne śpiewy. Sugestywna atmosfera przenosi wyobraźnię zwiedzających do wczesnochrześcijańskich katakumb i cerkiewnych naw. Krok po kroku wkraczają w doktrynę, religijną obrzędowość, symbolikę, mistycyzm i sakralną sztukę prawosławia.
Muzeum Ikon w otoczonym lasami Puszczy Knyszyńskiej Supraślu
mieści się w XVII-wiecznym pałacu Archimandrytów przy ul. Klasztornej 1., wchodzącym w skład zabudowań zrekonstruowanego monastyru.
Jego centralną część stanowi obronna cerkiew
Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy z XVI w.
INFO
Muzeum czynne oprócz poniedziałków i dni świątecznych od 1 maja do 31 sierpnia od godz. 1000 do 1800 w piątki, a do 1700 w pozostałe dni tygodnia; od 1 września do 30 kwietnia w godz. 1000-1700 we wtorki i niedziele.
* Bilet normalny – 10 zł (ulgowy – 5 zł, rodzinny – 20 zł), we czwartki wstęp bezpłatny; oprowadzanie – 40 zł (po polsku); 80 zł (w jęz. obcych).
www.wrotapodlasia.pl
www.podlaskieit.pl
www.produkty.wrotapodlasia.pl
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze listopad-grudzień 2014 na str. 42-43.