Tradycyjna kuchnia świętokrzyska łączy typowe chłopskie potrawy z daniami podawanymi niegdyś w szlacheckich dworach i specjałami żydowskimi.
Turyści chętnie próbują potraw regionalnych. Coraz więcej bowiem osób chce poznawać kraj nie tylko poprzez atrakcje turystyczne, ale również historię, której nieodłącznym elementem jest kuchnia. W świętokrzyskim jadłospisie dominują potrawy ziemniaczane, mączne oraz kasze. Dużą rolę w ich przygotowaniu odgrywają nabiał, warzywa i owoce. Dania mięsne lub ryby spotykamy rzadko.
Pampuchy, bandzioły i byki
Już same nazwy tutejszych potraw brzmią smakowicie: pampuchy, byki, kasioki, pasternocek, sośniak, bandzioły. Trudno się oprzeć pokusie ich degustacji. Ale uwaga. Przepisy na nie najczęściej stanowią tajemnicę kuchni i aby ich spróbować, najlepiej trafić do jednego z licznych gospodarstw agroturystycznych. Niebiesko-białe logo (biała czapka kucharska z nożem i widelcem po jej obu stronach, napisem „Dziedzictwo kulinarne” u góry i nazwą regionu na dole) daje gwarancję wysokiej jakości, lokalnego pochodzenia produktów i regionalnego charakteru potraw oferowanych przez właścicieli gospodarstwa.
Najlepsza zalewajka
Każdy, kto odwiedza Świętokrzyskie, musi spróbować słynnej zalewajki świętokrzyskiej. To najbardziej charakterystyczna potrawa regionu. Jest to żur zabielony śmietaną z dodatkiem ziemniaków, zrumienionej cebuli, czosnku oraz kiełbasy bądź boczku, czasami z dodatkiem grzybów. Dawniej wkładka mięsna bywała rzadkością.
Kugiel i rakowskie dzionie
Elementem kuchni żydowskiej jest kugiel, czyli wspaniała baba ziemniaczana. Piecze się ją z tartych surowych ziemniaków z dodatkiem mięsa gęsiego bądź baraniego, z cebulą oraz jajami. Proste, ale smakuje znakomicie. Podobny rodowód mają słynne rakowskie dzionie. Jest to kiszka nadziewana macą z dodatkiem mięsa i przypraw, zapiekana w piecu.
Wiejskie prazoki, gały i parzybroda
Popularnym daniem, zwłaszcza na kieleckiej wsi, są prazoki. To proste danie przygotowuje się z ugotowanych, ubitych ziemniaków i mąki razowej, do których dodaje się cebulę i skwarki z usmażonej słoniny. Parzybroda to potrawa z kapusty i ziemniaków zagęszczona zasmażką i doprawiona ziołami. Gały z kolei to kluski o średnicy kilku centymetrów ze startych surowych ziemniaków i surowych jajek. Po ugotowaniu w osolonej wodzie podaje się je ze skwarkami lub mlekiem.
Na deser placek spod kamienia
Jak widać, jest to kuchnia, delikatnie mówiąc, nieco kaloryczna, a czekają jeszcze desery, którym naprawdę trudno się oprzeć. Wśród nich warto wymienić popularny tu wspaniały piernik z żytniej mąki i słynny placek spod kamienia, specjalność okolic Wąchocka. Placek, uformowany z naprzemianległych warstw ciasta jasnego i czekoladowego, przełożony gęstą śmietaną, podawany jest po kilku dniach leżakowania w chłodnym miejscu pomiędzy deskami przyciśniętymi kamieniem. To ciasto dosłownie rozpływa się w ustach.
Wśród dodatków do deserów należy wspomnieć o wspaniałych konfiturach i powidłach – przecież Bieliny to truskawkowa stolica regionu, a szydłowskie śliwki są słynne w całym kraju. Koniecznie należy spróbować konfitur z jarzębiny i sera jabłecznego. A kiedy to jeszcze popijemy lokalnymi trunkami, takimi jak: sośniak, bzówka, jałowcówka czy wiejski raj, to na pewno nie będziemy chcieli szybko wstać od stołu.
Na tych, którzy jednak się na to zdecydują, czekają piękne trasy wycieczkowe, na których będą mogli spalić nadmiar kalorii.
Tradycyjne produkty świętokrzyskie
Świętokrzyskie oferuje smakoszom całą gamę niezapomnianych doznań kulinarnych. Wstąpienie Polski do Unii Europejskiej i nowe regulacje chroniące produkty regionalne spowodowały, że do łask wracają stare, częściowo zapomniane receptury.
Na Liście Produktów Tradycyjnych znajdują się już 54 produkty i co roku są dopisywane nowe. Można tam znaleźć m.in. twarożek i masło jędrzejowskie, kiełbasę, salceson, szynkę i polędwicę z Wąchocka, karpie z gospodarstw rybackich w Rudzie Malenieckiej, Wójczy czy Oksie, wiejski chleb czy jabłka sandomierskie i truskawkę bielińską. Ich niepowtarzalne cechy wynikają ze stosowania tradycyjnych metod produkcji.
Świętokrzyskie od 2010 r. należy do Europejskiej Sieci Regionalnego Dziedzictwa Kulinarnego. Zrzesza ona producentów, przetwórców i restauratorów, a jej celem jest zachowanie i rozwój regionalnych tradycji kulinarnych. Obecnie do sieci Dziedzictwo Kulinarne Świętokrzyskie, której mottem jest hasło: „Smacznie, zdrowo, regionalnie” należy ponad 40 podmiotów.
IMPREZY KULINARNE
- Dzień Świętokrzyskiej Truskawki w Bielinach – czerwiec
- Świętokrzyski Jarmark Agroturystyczny w Tokarni – czerwiec
- Święto Śliwki w Szydłowie – sierpień
- Ogólnopolski Piknik Pszczelarski w Bałtowie – sierpień
- Święto Jabłkobrania w Obrazowie – wrzesień
- Święto Marchewki w Sielcu Kolonii – wrzesień
- Konecka Ryba w Maleńcu – październik
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze wrzesień-październik 2012 na str. 76-79.