Jaskinia Raj i podziemna trasa turystyczna w Sandomierzu należą niewątpliwie do „żelaznych” punktów zwiedzania podczas wycieczek w Góry Świętokrzyskie. Myliłby się jednak czytelnik nieznający tych gór, sądząc, że są to ich jedyne podziemne atrakcje.
W czasie ponad 500 mln lat historii geologicznej regionu procesy tektoniczne i erozyjne doprowadziły do powstania w tutejszych skałach wielu jaskiń. Część z nich została przystosowania do zwiedzania, inne są dostępne tylko dla przeszkolonych i odpowiednio wyposażonych grotołazów. W Górach Świętokrzyskich obecnie znane są 132 jaskinie. Wśród nich jest system jaskiń Chelosiowa Jama – Jaskinia Jaworznicka w górze Kopaczowej niedaleko Piekoszowa, będąca najdłuższą (3670 m) jaskinią w Polsce leżącą poza Tatrami.
Jaskinia Raj
Niewątpliwie najbardziej znana jest jaskinia Raj w górze Malik niedaleko Chęcin. Wystarczy skręcić z drogi Kielce – Kraków, by po kilkuset metrach stanąć przed niewielkim pawilonem, przez który wchodzi się do jaskini. Otwór jaskini odkryli zimą 1963 r. dwaj mieszkańcy pobliskiej wsi wydobywający na wzniesieniu surowiec skalny. W 1964 r. zeszło nim do środka czterech uczniów Technikum Geologicznego z Krakowa wraz z nauczycielką prowadzącą praktyki terenowe. W 1966 r. podjęto decyzję o udostępnieniu jaskini dla zwiedzających, co nastąpiło 10 maja 1972 r.
180-metrowa trasa dla zwiedzających
Jaskinia powstała w wyniku procesów krasowych w dewońskich wapieniach, znana jest z pięknej i bogatej szaty naciekowej. Z liczących 240 m długości korytarzy do zwiedzania udostępniona jest trasa o długości 180 m (w tym 40 m sztucznego tunelu). Jej przejście z przewodnikiem zajmuje około 45 min. Nawet w lecie w jaskini panuje stała temperatura powietrza 8–10°C i wilgotność 95%.
Do jaskini wchodzimy przez sztuczną, 21-metrowej długości sztolnię, z pawilonu wystawowego, w którym można obejrzeć odnalezione w jaskini szczątki zwierząt prehistorycznych (mamuta, nosorożca włochatego, niedźwiedzia jaskiniowego) oraz zrekonstruowane obozowisko neandertalczyków (w jaskini odkryto krzemienne narzędzia, których używali mieszkańcy jaskini ok. 50 000 lat temu). Pełni ona funkcję śluzy zabezpieczającej mikroklimat jaskini.
Bogactwo form
Pierwsza sala to Komora Wstępna, w stropie której znajduje się otwór, którym do jaskini zeszli jej odkrywcy. Następna jest Komora Złomisk, największa w jaskini, której nazwa pochodzi od rumowiska skalnego powstałego na skutek oderwania się skał ze stropu jaskini. Uwagę zwraca piękna kolumna naciekowa nazwana „Harfą”. W następnej Sali Kolumnowej (nazwa od kolumny naciekowej), poza bogatą szatą naciekową, w ścianach widać liczne skamieniałości koralowców, dno pokrywają jeziorka, misy martwicowe i pola ryżowe. Wielką rzadkością są występujące tu pizoidy, zwane perłami jaskiniowymi. Najwspanialsza jest Sala Stalaktytowa z setkami stalaktytów – ponad 200 na m2. Od dołu występują stalagmity oraz nacieki zespolone (stalagnaty), tworzące ciekawe formy, np. kolumnę zwaną „Pagodą”. Przez mostek nad jeziorkiem przechodzimy do Sali Wysokiej (która ma 8 m wysokości), z której wracamy do Komory Wstępnej.
Rezerwacja biletów: Ze względu na ogromne zainteresowanie i ograniczenia liczby zwiedzających wynikające z ochrony jaskini bilety należy rezerwować telefonicznie (tel. 41 346 55 18) z dużym wyprzedzeniem. Szansa na wejście bez rezerwacji jest minimalna. Jaskinię można zwiedzać od stycznia do listopada (dokładna data jest podawana co roku, m.in. na stronie internetowej www.jaskiniaraj.pl) w godzinach 10–17 (oprócz poniedziałku). Od kwietnia do października cena biletu wynosi 16 zł, w pozostałych miesiącach 11 zł. 15-osobowe grupy prowadzi wykwalifikowany przewodnik (obsługa przewodnicka wliczona jest w cenę biletu).
INNE PODZIEMIA
Podziemna Trasa Turystyczna w Kamieniołomie Kadzielnia >> Kolejną atrakcję przygotowują Kielce. Kamieniołom Kadzielnia, znany z nowoczesnego Amfiteatru na 5500 miejsc i Skałki Geologów, w której znajduje się 15 jaskiń, kryje w swojej wschodniej ścianie kolejną atrakcję turystyczną. Właśnie dobiegają końca prace nad oddaniem do użytku Podziemnej Trasy Turystycznej. Efektem kilkuletnich prac adaptacyjnych będzie atrakcyjna wycieczka prowadząca systemem trzech jaskiń – Odkrywców, Prochowni i Szczeliny – o łącznej długości ok. 130 m. Zwiedzając tę trasę, będzie można poznać inny typ jaskiń niż jaskinia Raj. Można będzie tu zobaczyć różne formy rzeźby krasowej, nacieki, mineralizacje hydrotermalne i odsłonięcia struktur sedymentacyjnych. Przewidziany termin otwarcia trasy to październik 2012 r. Informacji należy szukać na: www.geopark-kielce.pl
Podziemia Sandomierza >> Na drugim końcu Gór Świętokrzyskich czekają na zainteresowanych podziemia będące efektem działalności człowieka. Są to słynne podziemia w Sandomierzu. Ich powstanie umożliwiły pokłady urodzajnego lessu osadzonego na Wyżynie Sandomierskiej. Drążenie podziemnych komór i chodników trwało od XIII do XVI w. pod kamienicami i placem Rynku. Istnieje kilka ich poziomów, z których najniższy sięga 15 m pod powierzchnię terenu. Wykorzystywano je jako piwnice i składy kupieckie. Drążone bez żadnych zabezpieczeń stały się przyczyną poważnych kłopotów, jakie spadły na miasto. Nieużywane przez wiele lat i niezabezpieczone podziemia kamieniczek od XIX w. bywały przyczyną katastrof budowlanych. W 1963 r. podjęto prace badawcze i konserwatorskie. W ich trakcie podjęto decyzje o udostępnieniu podziemi do zwiedzania, co nastąpiło w 1977 r. Część komór musiano ze względu na bezpieczeństwo zasypać. Zachowane piwnice zabezpieczono przez tzw. wtórne obudowy, tam gdzie było to możliwe, zachowano pierwotny wygląd. Trasa turystyczna o długości 470 m prowadzi przez 34 komory na różnych głębokościach (maksymalnie 12 m) połączonych korytarzami wykonanymi podczas prac zabezpieczających. Współczesne nazwy komór nawiązują do historii, legend, architektury, itp. Wejście do podziemi znajduje się na tyłach kamieniczki Oleśnickich, kilkadziesiąt metrów od Rynku.
Godziny otwarcia: Podziemna Trasa Turystyczna otwarta jest dla zwiedzających codziennie w godzinach od 10 do 18, poza sezonem do 17.
Bilety w cenie: normalny 10 zł, ulgowy 6 zł. Bilet grupowy tylko dla zorganizowanych grup szkolnych powyżej 20 osób – 5 zł/os.
Przewodnik dla grup bez przewodnika miejskiego 20 zł.
Informacja: www.pttk-sandomierz.pl, poczta@pttk-sandomierz.pl,
tel. 15 8323088; 15 8322305 (biuro PTTK)
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze wrzesień-październik 2012 na str. 42-45.