Baćkowice, Łagów, Nowa Słupia, Pawłów i Waśniów – malowniczo położone w sercu Gór Świętokrzyskich oferują doskonałe warunki do wypoczynku. Atrakcji jest tyle, że nie sposób wszystkiego zobaczyć podczas jednego weekendu. Najlepiej przyjechać tu na wakacje.
Jedni w ciszy i spokoju rozkoszują się pięknem krajobrazu, inni wyruszają na szlaki, by pieszo lub na rowerze przemierzać górskie szczyty lub leśne ostępy. W okolicy nie brak też cennych zabytków i ciekawych muzeów, które przybliżają burzliwą historię ziemi świętokrzyskiej.
Śladem pątników na szczyt Łyśca
W odległych czasach, najprawdopodobniej już w 1300 r. p.n.e., rejon Łysej Góry (595 m), jednego z najwyższych szczytów Gór Świętokrzyskich, był miejscem kultu lokalnych bożków o imionach Świst, Poświst i Pogoda. Jego pozostałością jest półtorakilometrowy wał kultowy otaczający szczytową partię wzniesienia. Jak głosi legenda, kilkanaście stuleci później na niższym, wschodnim szczycie Łysej Góry, zwanej też Łyścem, Bolesław Chrobry założył opactwo benedyktyńskie. Od XIV w. jest ono nazywane Świętym Krzyżem, ponieważ jest tu przechowywana najcenniejsza dla chrześcijaństwa relikwia – fragment drzewa, na którym umarł Jezus Chrystus. Jedno z najważniejszych polskich sanktuariów było wielokrotnie rabowane i niszczone. Do naszych czasów przetrwały: budynki klasztorne z XIV-XV w. z wirydarzem i krużgankiem, wczesnobarokowa kaplica Oleśnickich, zwana także Kaplicą Relikwii Krzyża Świętego, oraz kościół łączący dwa style – późny barok i klasycyzm. Zachowały się też barokowa dzwonnica i brama z XVIII w. Do jednego z najważniejszych polskich sanktuariów prowadzi prastary szlak pątniczy, zwany Drogą Królewską. Zaczyna się w Nowej Słupi, biegnie na zachód po stromym zboczu góry. Cztery lata temu wzdłuż szlaku została poprowadzona Droga Krzyżowa. 14 stacji-kapliczek odzwierciedla kunszt ciesielski mistrzów z regionu świętokrzyskiego. Zanim śladem innych pielgrzymów podążymy Drogą Królewską, warto na chwilę zatrzymać się na platformie widokowej okalającej gołoborze na zboczu Łysej Góry, skąd roztacza się imponujący widok na okolicę.
W górniczej osadzie
W rozpostartej u stóp Łyśca Nowej Słupi pierwsi osadnicy pojawili się już w II w. p.n.e. Trudnili się głównie wytopem żelaza. Metal ten sprzedawali m.in. Cesarstwu Rzymskiemu, o czym świadczą znalezione przez archeologów rzymskie monety – denary. O tym, jak dwa tysiące lat temu produkowano żelazo, dowiemy się, odwiedzając Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego. Najcenniejszymi eksponatami są pozostałości ziemnych piecy hutniczych, zwanych dymarkami. Aby zobaczyć, jak działały, warto się wybrać na festyn Dymarki Świętokrzyskie (w tym roku odbędzie się 21–22 sierpnia). Oprócz hutników do pracy stają wtedy kowale, garncarze, plecionkarze i odlewnicy. Można obejrzeć wyposażenie rzymskich legionistów oraz inscenizację walki lub targu niewolników. W Nowej Słupi nie brak też cennych zabytków, jak wzniesiony na wysokiej skarpie budynek probostwa szpitalnego, tzw. Opatówka, dawna szkoła benedyktyńska, późnorenesansowy kościół św. Wawrzyńca. Miasto chętnie odwiedzają zarówno pielgrzymi, jak i zwolennicy aktywnego wypoczynku. Całą gminę oplata ponad 40 km oznakowanych szlaków. Jeden z nich prowadzi na Górę Chełmową (351 m). Na jej stokach porośniętych modrzewiem polskim (najstarsze okazy liczą 330 lat) utworzono rezerwat przyrody, który stał się zaczątkiem Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Z kolei szlak czerwony zaprowadzi nas przez las jodłowo-bukowy i Górę Jeleniowską (535 m) na Łysiec.
Tam, gdzie garnki lepiono
Wybierając szlak zielony, dotrzemy do malowniczego Łagowa, położonego na podgórskim terenie obfitującym w źródła krystalicznie czystej wody. Pierwsza historyczna wzmianka o nim pochodzi z początku XI w. Cztery stulecia później Łagów był już znanym ośrodkiem garncarstwa, przemysłu hutniczego i wydobywczego, o czym świadczą pozostałości kopalni rud ołowiu. Współczesny Łagów kultywuje dawne tradycje, w każdy czwartek odbywają się tu słynne targi końskie z zachowaniem średniowiecznego ceremoniału związanego z kupnem. Centrum wsi wyznacza kościół św. Michała Archanioła ze stacjami Drogi Krzyżowej umieszczonymi we wnękach na zewnętrznych murach. Tuż obok świątyni stoi drewniana dzwonnica z zabytkowym dzwonem. Niedaleko od rynku rozpościera się unikalny wąwóz Dule z odkrywką czarnych wapieni głowonogowych i Jaskinią Zbójecką. Kiedyś zamieszkiwali ją grasujący w okolicy zbójcy, dziś jest domem chrząszczy i nietoperzy.
Stare kościoły i dwory
Ziemia świętokrzyska obfituje w pamiątki pozostawione przez dawnych mieszkańców. Jedne z najstarszych odnaleziono w gminie Waśniów. Są to ślady osad obronnych z młodszej epoki kamienia oraz cmentarzyska całopalne. W okresie wpływów rzymskich w takich miejscowościach jak: Boleszyn, Pękosławice, Kowalkowice, Garbacz, Janowice i inne rozwijało się hutnictwo. Dziś największe bogactwo naturalne tego regionu stanowią lasy. Najcenniejsze obszary przyrodnicze są chronione w rezerwatach: Góra Jeleniowska, Szczytniak, Małe Gołoborza, które najlepiej zwiedzać pieszo. Po innych godnych odwiedzenia miejscach oprowadzi nas szlak rowerowy. Pętla zaczyna się i kończy w Waśniowie, gdzie uwagę przyciąga późnorenesansowy kościół z kamienia. Pierwszą okazją do postoju jest rezerwat przyrody Wąwóz w Skałach z wychodniami dolomitów i wapieni dewońskich. Do zatrzymania się w Grzegorzowicach nakłoni nas wzniesiony na wysokiej skarpie kościół św. Jana Chrzciciela. Świątynia składa się z rotundy romańskiej zbudowanej z kamienia polnego oraz półkolistej absydy. Równie ciekawy kościół (z końca XIII w.) znajduje się we wsi Momina. Po drodze zobaczymy też zabytkowe dworki otoczone parkami: we Wronowie, Nagorzycach, Boksycach i Mirogonowicach. Szczególnie cenne zabudowania przetrwały w tej ostatniej wsi, gdzie duży park skrywa ruiny drewnianego dworu, murowany lamus z XVII w., budynki gospodarcze, XIX-wieczne oficyny oraz kuźnię. Bardziej doświadczeni rowerzyści mogą odbić na wschód od głównego szlaku. Polne drogi strzeżone przez kapliczki i krzyże doprowadzą ich do zabytkowych kościołów w Biskupicach i Modliborzycach. Opuszczając okolice Waśniowa i jadąc w kierunku Bodzentyna i Starachowic, mijamy gminę Pawłów. Piękne krajobrazy oraz liczne pomniki przyrody umilą nam wędrówkę poprowadzonymi przez gminę szlakami. Oprócz romańskich i gotyckich kościołów w Tarczku, Świętomarzu i Chybicach zobaczymy pozostałości XIX-wiecznych dworów w: Warszówku, Pokrzywnicy, Chybicach oraz Brzeziu.
Tekst: Adam Zagórny
Lokalna Grupa Działania – Stowarzyszenie Rozwoju Wsi Świętokrzyskiej ul. Słupska 3, 26-025 Łagów, tel./faks (041) 307 49 38, e-mail: biuro@lgd-srws.pl, www.lgd-srws.pl
Punkt Informacji Turystycznej w Nowej Słupi ul. Świętokrzyska 18, 26-006 Nowa Słupia, tel. (041) 317 76 26. Ważne strony internetowe zawierające m.in. bazę noclegową www.backowice-gmina.pl
www.gmina-pawlow.pl
www.lagow-gmina.pl
www.nowaslupia.pl
www.swietykrzyz.pl
www.wasniow.pl
www.dymarki.pl
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze marzec 2010 na str. 38-42.