Wolny weekend warto spędzić w Kielcach, mieście pełnym ciekawych muzeów, obiektów geologicznych, z dobrym zapleczem hotelarsko-gastronomicznym.
Spośród odwiedzających Kielce tylko nieliczni wiedzą, że mogą w ciągu jednego spaceru cofnąć się o ponad 500 mln lat. Przez wiele lat eksploatowano tu surowce skalne, odsłaniając bogactwo ciekawych form i zjawisk geologicznych, co dało możliwość obserwacji skutków ruchu skorupy ziemskiej i zmian klimatycznych.
Dwa w jednym
Rezerwat skalny im. Jana Czarnockiego położony w rejonie Czarnowskich Górek obejmuje ocalały fragment wzgórza Ślichowice (303 m). W położonych tu dawnych kamieniołomach możemy podziwiać najbardziej znany przykład fałdu obalonego w Polsce.
Eksploatację dewońskich wapieni powstałych 385-360 mln lat temu rozpoczęto tu w latach 20. XX w. Działały dwa kamieniołomy. Starszy i większy – zachodni – jest obecnie udostępniony do zwiedzania. W ścianie kamieniołomu widać ciemnoszare wapienie i łupki margliste przeławicone jaśniejszymi wapieniami powstałymi z okruchów rafy koralowej. Warstwy skalne przyjmują prawie pionowy układ, a w lewej części wschodniej ściany widać pochylony na południe fałd. Z kolei we wschodnim kamieniołomie został odsłonięty przepiękny fałd obalony. Skały o dużej miąższości zostały najpierw sfałdowane, a następnie przemieszczone do pozycji poziomej, czyli obalone (stąd nazwa fałdu). Oba kamieniołomy rozdziela skalny grzbiet o długości 130 m i szerokości do 25 m. W 1949 r. dzięki staraniom geologa Jana Czarnockiego skalną grzędę uznano za pomnik przyrody, a w 1952 r. utworzono rezerwat. Po zabezpieczeniu skalnych urwisk kamieniołom udostępniono do zwiedzania.
Rezerwat porasta objęta ochroną roślinność krzewiasta i zielna, m.in. wisienka stepowa, berberys i dzika róża.
Górnicze zagłębie
Wznosząca się w Paśmie Kadzielniańskim Karczówka (340 m) z zabudowaniami kościoła św. Karola Boromeusza i pobernardyńskiego klasztoru kryje wiele tajemnic geologicznych. Wapienne skały liczące nawet 400 mln lat przecinają liczne uskoki tektoniczne. W wyniku procesów hydrotermalnych wolne przestrzenie zostały wypełnione żyłami kruszconośnymi, m.in. galeną (rudą ołowiu), kalcytem oraz barytem. Pierwsze próby ich eksploatacji podjęto już w XIII w. Złoża wydobywano metodą odkrywkową, drążąc w skale szyby i tzw. szpary. Na stokach Karczówki znaleziono ponad 3 tys. zapadlisk po dawnych szybach, co pokazuje skalę prowadzonej tu działalności. W kaplicy kościoła na Karczówce stoi wykonany z galeny posąg św. Barbary. Z galeny wykuto także posąg Matki Bożej znajdujący się w katedrze kieleckiej.
Spod muru klasztornego oraz dzwonnicy kościoła na Karczówce roztacza się piękna panorama. W 1953 r. utworzono tu rezerwat krajobrazowy.
Kadzielnia – jaskiniowy hit Kielc
Kadzielnia to najbardziej znany rezerwat geologiczny Kielc. Swą nazwę zawdzięcza ziołom, które kiedyś były zbierane do kadzideł na potrzeby kieleckiej katedry. Eksploatację wapieni dewońskich liczących 368-384 mln lat prowadzono od XVII w. do 1962 r., a wapiennik działał od 1770 do 1968 r. Pozostało głębokie wyrobisko, którego część zajmuje dziś malownicze Jezioro Szmaragdowe.
Nad jeziorkiem wznosi się słynna Skałka Geologów, najwyższy punkt Kadzielni (295 m) – ścisły rezerwat przyrody nieożywionej. W budujących ją dewońskich wapieniach występują szczątki fauny morskiej, m.in. gąbek, koralowców, ryb, głowonogów, a także ryb pancernych.
W rezerwacie występują liczne kominy i leje krasowe wypełnione charakterystyczną, zwietrzeliną zwaną od jej koloru czerwoną ziemią (terra rosa). Powstała ona na przełomie ery paleozoicznej i mezozoicznej (ok. 250 mln lat temu), gdy panował tu gorący i wilgotny klimat. W jednym z lejów krasowych odnaleziono ząb tarczogłowego płaza żyjącego w dewonie. Kadzielnia to także największe skupisko jaskiń w regionie kieleckim. W sumie jest ich 27. Są one miejscem schronienia cennych gatunków nietoperzy – nocka dużego i rudego, gacka szarego i brunatnego – a także pająków i motyli.
W jaskiniach odkryto kości prehistorycznych nosorożców włochatych, niedźwiedzi jaskiniowych, gryzoni stepowych oraz jelenia. W roku 2003 podjęto prace nad połączeniem jaskiń Odkrywców, Prochowni i Szczeliny na Kadzielni. Powstała dzięki temu podziemna trasa turystyczna, która jeszcze w tym roku ma zostać udostępniona zwiedzającym.
W 1971 r. na pamiątkę 900-lecia Kielc w południowej części kamieniołomu wybudowano amfiteatr, a na wzgórzu nad nim ustawiono monument poświęcony pamięci mieszkańców Kielecczyzny poległych w walkach o niepodległość. Nad wschodnią ścianą kamieniołomu wznoszą się Tablice Mojżeszowe symbolizujące wielokulturowość regionu kieleckiego.
Wokół rezerwatu poprowadzono ścieżkę z punktami widokowymi. Od strony skrzyżowania ul. Krakowskiej i Pakosz wybudowano Skate Park. Na zachodniej ścianie kamieniołomu można uprawiać wspinaczkę, a zimą na sztucznym lodospadzie – wspinaczkę lodową.
Coraz głębiej
Z leżącego w południowo-wschodniej części miasta wzgórza Wietrznia (316 m), z którego pozyskiwano wapień i dolomit, pozostały jedynie 3 głębokie wyrobiska (Wietrznia, Międzygórz oraz Międzygórz Wschodni) o łącznej długości 900 m. W roku 1999 objęto je ochroną w ramach rezerwatu przyrody nieożywionej Wietrznia im. Zbigniewa Rubinowicza. Wietrznia należąca do Pasma Kadzielniańskiego stanowi geologiczny łącznik pomiędzy Kadzielnią a Pasmem Łysogórskim. Wapienie budujące te wzniesienia pochodzą z dewonu, ale powstawały w odmiennych warunkach: w płytkim morzu (na Kadzielni) i głębokim zbiorniku (łysogórskie). Skały z Wietrzni powstały na pośredniej głębokości. Świadczą o tym występujące w kamieniołomie Międzygórze Wschodnie wapienie bitumiczne o ciemnym zabarwieniu wywołanym domieszką substancji organicznych.
Wietrznia jest jednym z najważniejszych w Polsce stanowisk paleontologicznych dewonu górnego – opisano stąd wiele gatunków ramienionogów, koralowców, gąbek, ryb pancernych, stromatoporoidów, liliowców czy ślimaków. Warto również zwrócić uwagę na ślady zjawisk krasowych – lejki wypełnione zwietrzeliną (terra rossa), liczne fałdy, lustra tektoniczne. Na terenie rezerwatu występują także jaskinie.
Aby wykorzystać potencjał obiektów geologicznych Kielc do celów turystycznych, stworzono Centrum Geoedukacji. W nowoczesnym budynku mieszczą się dobrze wyposażone sale wystawowe, konferencyjne i dydaktyczne. W powstającym tu muzeum zostaną udostępnione zbiory geologiczne z Gór Świętokrzyskich, będą też urządzane prelekcje i konferencje naukowe.
Świat historii Gór Świętokrzyskich
Wędrówkę w głąb dziejów geologicznych Kielc kończymy w dawnym kamieniołomie, należącym do rezerwatu Biesak-Białogon. Znajduje się on w lesie, na północno-zachodnim stoku Kamiennej Góry. Tu odsłonięto jedne z najstarszych skał Gór Świętokrzyskich liczące ok. 540 mln lat.
Do ukrytego w lesie kamieniołomu prowadzi przekop, którym dawniej wywożono urobek. W skarpie odsłaniają się pochylone warstwy skalne o różnej grubości –piaskowce kambryjskie i mułowce. Warstwy zostały przesunięte względem siebie wzdłuż uskoku. Przy wyjściu z przekopu widać niewielkie wzniesienie. Na górze znajdują się mułowce kambryjskie, a pod nimi zielonkawe bądź rdzawe piaskowce. Są one młodsze wiekowo, bo pochodzą z ordowiku. Poniżej można odnaleźć kolejne odsłonięcia piaskowców ordowickich leżących na piaskowcach i mułowcach kambryjskich. To nasunięcie starszych utworów na młodsze jest przykładem skutków orogenezy kaledońskiej. Natomiast świadectwem działalności wulkanicznej na tym terenie jest warstwa bentonitu, ilastej skały osadowej, która powstała w wyniku podmorskiego wietrzenia szkliwa wulkanicznego.
Rezerwat Śluchowice jest zlokalizowany w północno-zachodniej części miasta, dojście ul. Piekoszowską i Kazimierza Wielkiego.
Rezerwat Karczówka leży w zachodniej części miasta; od północy i zachodu dojście ul. Bernardyńską, od wschodu – ul. Karczówkowską.
Rezerwat Kadzielnia zlokalizowany jest w południowo-zachodniej części Kielc między Aleją Legionów, ul. Krakowską i ul. Pakosz.
Rezerwat Wietrznia znajduje się w południowo-wschodniej części Kielc, pomiędzy ul. Wojska Polskiego, Księcia Józefa Poniatowskiego i Prostą. Zwiedzanie najlepiej rozpocząć przy skrzyżowaniu ul. Wojska Polskiego i Poniatowskiego. Centrum Geoedukacji ul. Daleszycka 21.
Rezerwat Biesak-Białogon leży na południu Kielc. Dojście od ul. Krakowskiej prowadzącej w kierunku Chęcin ul. Na Ługach.
Tekst: Marek Wołoszyński
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze marzec 2012 na str. 30-35.