Co oprócz pięknego położenia łączy Olsztyn, Pieniężno, Dobre Miasto, Lidzbark Warmiński i Frombork? Wszystkie te miasta miały zaszczyt gościć jednego z najwybitniejszych Polaków – Mikołaja Kopernika. Dziś tworzą szlak noszący jego imię.
Słynny astronom nie ograniczał się do badania gwiazd – był matematykiem, prawnikiem, lekarzem, tłumaczem, ekonomistą, a przede wszystkim duchownym. Kształcił się w Krakowie, Bolonii, Rzymie, Padwie i Ferrarze. A po powrocie z zagranicznych wojaży był związany z różnymi miastami i miejscowościami na Warmii, które obecnie połączył pieszy szlak turystyczny jego imienia. Pozwala on nie tylko na podziwianie zabytków, ale także na odpoczynek na malowniczych terenach Zalewu Wiślanego, wśród pięknych krajobrazów ukształtowanych przez rzeki Pasłękę, Wałszę i Łynę. Skrajnymi punktami Szlaku Kopernikowskiego są dwa ważne dla astronoma miasta – Olsztyn i rodzinny Toruń. Jednak najciekawsze miejsca związane z Kopernikiem odnajdziemy na Warmii (warmińsko-mazurska nitka szlaku liczy ok. 230 km).
Start w Olsztynie
Szlak rozpoczyna się w Olsztynie, gdzie w latach 1516–1521 Mikołaj Kopernik pracował naukowo. W centrum stoi pomnik – astronom siedzi na ceglanej ławce przed zamkiem Kapituły Warmińskiej, wygląda, jakby wspominał lata, które spędził w jednym ze skrzydeł budowli. Obecnie mieści się tu Muzeum Warmii i Mazur z ciekawą wystawą kopernikowską. Jej najważniejszym eksponatem jest astronomiczna tablica doświadczalna do badania rzeczywistej długości roku wykonana przez astronoma w 1517 r. O związkach miasta z astronomią przypominają także XIX-wieczna wieża wodociągowa na wzgórzu św. Andrzeja, w której obecnie znajduje się obserwatorium, i planetarium (drugie co do wielkości w Polsce). Pobliskie Dobre Miasto szczyci się ogromną gotycką kolegiatą z XIV w. skrywającą cenne zabytki sakralne, tj. tryptyk Matki Boskiej z XV w. z rzeźbą Maryi z Dzieciątkiem oraz ołtarz Trójcy Świętej z późnogotycką rzeźbą Tronu Łaski. Latem w świątyni są organizowane koncerty organowe. Podczas spaceru po mieście warto też zajrzeć do kościoła św. Mikołaja (obecnie świątynia w obrządku ukraińsko-bizantyjskim) oraz do urokliwej Baszty Bocianiej, pozostałości po średniowiecznych murach obronnych.
Cud z Eucharystią
Ciekawymi przystankami na trasie są: wieś Brąswałd, gdzie w latach 1517–1518 Kopernik osiedlał chłopów, i Głotowo będące w XIV w. popularnym miejscem pielgrzymek. Jak głosi legenda, rolnik orzący pole znalazł w ziemi kielich z Eucharystią – pozostałość po spalonym przez Litwinów kościele. Ponoć woły ciągnące pług uklękły. Kielich w procesji przeniesiono do kościoła w Dobrym Mieście, jednak hostia w cudowny sposób wracała do Głotowa na miejsce, w którym została wykopana. Już w połowie XIV w. wybudowano tu kościół. Obecnie istniejący pochodzi z XVIII w. W następnym stuleciu obok świątyni wzniesiono Kalwarię Warmińską, wzorowaną na jerozolimskiej.
Narodziny heliocentryzmu
Kręta rzeka Łyna prowadzi do Lidzbarka Warmińskiego – do XVIII w. stolicy Warmii. W tutejszym okazałym gotyckim Zamku Biskupów Warmińskich mieszkali m.in. Jan Dantyszek, Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer, Jan Olbracht i Mikołaj Kopernik. Właśnie tutaj wykrystalizowała się teoria heliocentryczna spisana w „Commentariolus”, a rozwinięta nieco później we Fromborku. W latach 20. XVI w. na tutejszym zamku Kopernik sprawował najwyższą godność w życiu – generalnego administratora diecezji warmińskiej. Często przybywał tu jako lekarz biskupów i ich współpracowników. Spośród lidzbarskich zabytków na uwagę zasługują także kościół z XIV w. i dawne mury obronne.
Z Lidzbarka szlak wiedzie do Ornety, którą Mikołaj Kopernik odwiedził, jak wspominają źródła historyczne, asystując biskupowi Janowi Dantyszkowi przy odbiorze przysięgi składanej komornictwu biskupiemu. W źródłach zachowała się nawet dokładna informacja, że przebywał tutaj w dniach 22–25 października 1518 r. i 11–12 marca 1519 r. Kolejną budowlą, która gościła Kopernika, jest XIV-wieczny zamek w Pieniężnie. To właśnie stąd astronom jako administrator dóbr wspólnych wyjeżdżał na lokacje sąsiednich wsi.
W dalszej drodze warto zatrzymać się w Braniewie – najstarszym mieście warmińskim, pierwszej siedzibie biskupów warmińskich i kapituły warmińskiej. W XVIII w. było największym miastem regionu. Szczyciło się wówczas okazałym zamkiem biskupim, z którego do naszych czasów przetrwała 15-metrowa gotycka wieża bramna. Nad okolicą majestatycznie góruje XIV-wieczna bazylika św. Katarzyny o surowym wspaniale sklepionym wnętrzu doświetlonym światłem wpadającym przez smukłe okna. W Braniewie startuje kolej nad zalewowa. Znaczną część trasy pokonuje przy brzegu Zalewu Wiślanego, można nią dojechać do Fromborka.
Sekrety Kopernika
Uroczy Frombork jest chętnie odwiedzany nie tylko przez pasjonatów astronomii. Zainteresowanych historią na pewno skuszą budowle usytuowane na wzgórzu obronnym. Można tam podziwiać bazylikę Archikatedralną Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja, wieżę Radziejowskiego (znajduje się w niej wahadło Foucaulta, a w przyziemiu – planetarium) i miejsca związane z Mikołajem Kopernikiem – prywatną wieżę astronoma oraz muzeum jego imienia. Poza wzgórzem katedralnym znajdują się kanonie. Jedna z nich wznosi się na fundamentach kanonii Mikołaja Kopernika. Nie są to jedyne warte zobaczenia zabytki w mieście! Mikołaj Kopernik z Fromborkiem był związany najdłużej. Mieszkał tu od 1510 r. aż do śmierci. Właśnie tu ukończył najważniejsze dzieło, zaczęte w Olsztynie – „De revolutionibus orbium coelestium”, które zrewolucjonizowało naukę i ówczesny światopogląd, opracował projekt reformy monetarnej, leczył mieszkańców miasteczka i okolicznych wsi – do dziś zachowały się wypisywane przez niego recepty. Z zabytkowym Fromborkiem łączy się romantyczna historia, zupełnie niepasująca do naszego wyobrażenia o Koperniku. Astronom często korespondował z Janem Dantyszkiem (człowiekiem renesansu – podróżnikiem, poetą, dyplomatą, pierwszym w historii polskim ambasadorem). Z zachowanych listów wynika, że przez co najmniej osiem lat Kopernik mieszkał z piękną Holenderką Anną Schilling, z którą prawdopodobnie łączyło go coś więcej niż tylko przyjaźń. Nie znamy zakończenia tej historii, podobno Holenderka wyjechała do Gdańska. Faktem natomiast jest, że podczas remontu piwnic najstarszego ceglanego budynku w Gdańsku znaleziono kufer z datą 1539, imieniem Anna i mocno zamazanym słowem – prawdopodobnie Schilling. Nie jest to jedyny sekret związany z Kopernikiem – przez wiele lat zagadką było, gdzie został pochowany zmarły w 1543 r. astronom. Niedawno odnaleziono w katedrze jego szczątki, a 22 maja 2010 r. zostały one uroczyście pochowane przy ołtarzu w katedrze. Jeden dzień, by zwiedzić to niezwykłe miasto, to stanowczo za mało, tym bardziej że w tym roku z okazji 700-lecia zaplanowano wiele interesujących imprez. W październiku do Fromborka zawitają wielbiciele warcabów – w dniach 15–17 odbędzie się Międzynarodowy Turniej w Warcabach Klasycznych. Listopad minie w barwach narodowych – najważniejszy punktem programu będą obchody Dnia Niepodległości, zaś w grudniu, w mikołajki, zostanie zorganizowany konkurs potraw wigilijnych. Uroczyste zakończenie obchodów 700-lecia miasta Mikołaja Kopernika przypada 18 grudnia podczas miejskiej wigilii.
Na koniec wypoczynek
Ostatnim przystankiem na Szlaku Kopernikowskim jest niemal 800-letni Elbląg. Astronom bywał w tym mieście wielokrotnie, towarzysząc wujowi Łukaszowi Watzenrode i pełniąc obowiązki, m.in. lekarskie. Tutaj także miało miejsce interesujące zdarzenie – 21 lutego 1531 r. młodzi elblążanie w karnawałowych nastrojach postanowili pokpić z kościelnych dygnitarzy, urządzając maskaradowy pochód. Przeszli przez Stary Rynek przebrani za zakonników, waląc w bębny i trąbiąc. Naigrawali się m.in. z biskupa Maurycego Ferbera i Mikołaja Kopernika. Nie zachowały się przekazy mówiące o reakcji astronoma, biskup zapewne nie miał poczucia humoru, bo zaskarżył Radę Miasta i prowodyrów maskarady, żądając ukarania winnych. Po zakończeniu podróży szlakiem słynnego astronoma znajdźmy kilka chwil na zasłużony odpoczynek na łonie przyrody – wszak Warmia to jeden z najpiękniejszych regionów Polski.
Tekst: Barbara Jampolska-Wasiak
Informacja turystyczna:
Olsztyn – ul. Staromiejska 1
Lidzbark Warmiński – ul. Wysokiej Bramy 2
Frombork – ul. Młynarska 5a
Elbląg – ul. Czerwonego Krzyża 2
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze listopad 2010 na str. 64-69.