Skarżysko-Kamienna niedaleko. Cisza. Poranne słońce prześwituje przez obsypany kolorami jesienny las. Szmer strumienia wiedzie nas ku zagubionym w lesie skupiskom niezwykłych skałek. Mgły, zalegające nad licznymi rozlewiskami i zalewami, powoli opadają. Nie trzeba szukać lepszego miejsca do odpoczynku.
Powiat skarżyski położony na przedpolu Gór Świętokrzyskich stanowi dobrą bazę wypadową do zwiedzania najstarszych polskich gór. Rozległe lasy porastające ponad 60 proc. powierzchni powiatu kuszą turystów aktywnych, lubiących jazdę na rowerze, konne przejażdżki i piesze wędrówki. Zapaleni grzybiarze i fotograficy przyrody odnajdą tu raj na ziemi.
Tajemnice leśnych ostępów
Na południowy-zachód od Skarżyska-Kamiennej ciągną się kompleksy leśne wchodzące w skład Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego. Niektóre partie lasów, np. w okolicy Bliżyna, zachowały pierwotny, puszczański charakter. Można je podziwiać w rezerwatach Ciechostowice, Dalejów oraz Świnia Góra, rosną tam nawet 250-letnie drzewa. Baczni obserwatorzy odnajdą takie florystyczne rzadkości, jak świecący mech i liczydło górskie. Leśne knieje zamieszkuje zwierzyna płowa oraz dziki żerujące na pobliskich łąkach. Szczególnie łatwo dostrzec je wczesnym rankiem lub tuż przed zachodem słońca. W ostatnim czasie w okolicy rezerwatu Dalejów pojawiła się niewielka wataha wilków.
W drodze do Piekła…
Leśne ostępy skrywają także diabelskie tajemnice. Niedaleko rezerwatu Dalejów w północnej części powiatu są usytuowane dwa pomniki przyrody nieożywionej Piekło Dalejowskie oraz Brama Piekła. Mianem „piekieł” miejscowa ludność określała pustki skalne. Legendy głoszą, że zamieszkują je diabelskie postacie, które nocą harcują na skałach. Ich okrzyki słychać ponoć w okolicznych wsiach. W Piekle Dalejowskim skałki (ściany, progi, stoły i bloki skalne o wysokości do 4 m) łączą się w grupy tworzące labirynt. Drugi pomnik przyrody – Brama Piekła (na zdjęciu obok) – zawdzięcza nazwę specyficznej formie. Na dwóch blokach piaskowca wsparty jest trzeci głaz, tworząc przejście, jak mówi legenda, umieszczone w tym miejscu przez siły diabelskie. W Skarżysku-Kamiennej, niedaleko zalewu Rejów wznosi sie Skałka Rejowska – wychodnia piaskowca o długości 250 m – skrywająca dwie niewielkie jaskinie: Dziurawe Okno oraz Schronisko. Diabelskie moce opanowały także wychodnie jasnoszarych piaskowców na Bukowej Górze (484 m) w Paśmie Klonowskim. Skałki rozrzucone w szczytowej partii wzniesienia wśród przepięknego bukowego lasu mają nawet 5 m wysokości. Porastają je rzadkie gatunki porostów.
Nad Zalewem
Konieczność uzyskania energii dla przemysłu rozwijającego się w oparciu o miejscowe rudy metali spowodowała, że od XVI w. na Kamiennej i jej dopływach budowano liczne zapory. Powstawały przy nich też młyny wodne. Niestety z 14 obiektów zachowało się jedynie kilka, np. młyn Berezów (należący niegdyś do rodziny Herlingów-Grudzińskich) oraz młyn Jędrów w Suchedniowie. Nie pełnią jednak pierwotnych funkcji. Wart odwiedzenia jest również Nowy Młyn w Skarżysku-Kamiennej, który powstał w 1930 r. na miejscu XVI-wiecznego obiektu. Znajdujące się przy nim spiętrzenie jest wykorzystywane do napędu małej elektrowni wodnej. Specyficzne warunki hydrotechniczne w znacznym stopniu ukształtowały obecny krajobraz powiatu. Liczne zalewy, spiętrzenia oraz rozlewiska sprawiają, iż region przywodzi na myśl Biebrzę lub Mazury. Do największych zalewów w powiecie należą obiekt w Mostkach oraz zalew Rejów w Skarżysku-Kamiennej. Nabrzeżne plaże to doskonałe miejsce wypoczynku po trudach pieszej wędrówki czy jazdy na rowerze.
Od prehistorii do Staszica
O dynamicznym rozwoju gospodarczym powiatu zdecydowały liczne złoża rud żelaza. Niedaleko Skarżyska-Kamiennej odkryto prehistoryczne kopalnie hematytu, z którego wyrabiano ochrę – czerwony barwnik symbolizujący życie. Ludzie trudniący się wydobyciem mieszkali w obozowiskach (szacuje się, że było ich prawie 400) w dolinie rzeki Kamiennej. To niezwykłej wagi miejsce w latach 50. XX w. objęto ochroną, tworząc rezerwat archeologiczny Rydno. Co roku w maju są w nim organizowane pikniki archeologiczne, które przenoszą uczestników w czasy paleolitu, ukazując życie prehistorycznej osady. Wydobycie rud żelaza przesądziło o utworzeniu Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego. Ambitne plany rozbudowy przemysłu rozwijającego się wzdłuż Kamiennej i bazującego na wytopie żelaza stworzył Stanisław Staszic. W poł. XVIII w. w Bzinie (obecnie dzielnica Skarżyska-Kamiennej) został wybudowany olbrzymi piec do wytopu rudy żelaza. Do dzisiaj zachował się jedynie fragment tamy spiętrzającej wody Kamiennej. W znacznie lepszym stanie przetrwały ruiny wielkiego pieca na Rejowie (dzielnica Skarżyska-Kamiennej). W salach Muzeum im. Orła Białego w stolicy powiatu można obejrzeć wyroby dawnej huty, w tym naczynia gospodarcze o bardzo cienkich ściankach. Nawet współczesne odlewnie nie są w stanie wyprodukować tak finezyjnych wyrobów.
Dojazd: drogą nr 7. Informacja turystyczna: Wydział Rozwoju Powiatu, Starostwo Powiatowe w Skarżysku-Kamiennej, tel. (41) 395 30 12 Getting there: route no 7. www.skarzysko.powiat.pl
Tekst: Elżbieta i Marek Wołoszyński
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze listopad 2010 na str. 70-73.