Próżno szukać trasy, która lepiej opowiedziałaby historię początków państwa polskiego. Przemierzając Szlak Piastowski, dotrzemy tam, gdzie prawdopodobnie odbył się chrzest Mieszka I i gdzie się urodził Bolesław Chrobry.
Mimo że od niektórych historycznych wydarzeń minęło już ponad 1000 lat, to wciąż stają przed naszymi oczyma jak żywe. Zachowało się bowiem wiele obiektów będących świadkami tamtych dni. Aby poznać je wszystkie, najlepiej zaopatrzyć się w mapę i wyruszyć na Szlak Piastowski, jeden z najliczniej odwiedzanych w Polsce. Biegnie przez dwie historyczne krainy: Wielkopolskę oraz Kujawy. Kształtem przypomina ósemkę, w środku której jest Gniezno, a na zaokrągleniach znajdują się – z jednej strony Poznań, a z drugiej Kruszwica oraz Inowrocław. Trasa jest oznaczona piastowskim orłem z XII w., którego wizerunek odnaleziono podczas prac wykopaliskowych na wyspie Ostrów Lednicki. Najszybciej przemierzymy ją samochodem lub rowerem.
Groby pierwszych Piastów
W pierwszych latach państwowości polskiej szczególną rolę odegrał Poznań. Miasto jest typowane jako jedno z miejsc, w których mógł się odbyć chrzest Mieszka I w 966 r. Dwa lata później Jordan – pierwszy biskup Polski – obrał go za swą siedzibę. W Złotej Kaplicy (zwanej też Kaplicą Królów) katedry poznańskiej, której po ostatniej wojnie przywrócono zatracony przez wieki styl gotycki, zostali pochowani pierwsi władcy z dynastii Piastów – Mieszko I i Bolesław Chrobry. Nowe miejsce spoczynku urządzone z iście bizantyńskim przepychem powstało w pierwszej połowie XIX w. Do zwiedzania udostępniono także fragmenty reliktów pierwszej katedry zniszczonej w latach 1034–1038, na której miejscu zbudowano bazylikę romańską, później zastąpioną obecną – gotycką.
Ostrów Lednicki – Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Gród na wyspie
Na położonym na zachód Jeziorze Lednickim znajduje się pięć wysp, z których największa – Ostrów Lednicki (o powierzchni ponad 7 ha) – skrywa jedno z najcenniejszych znalezisk archeologicznych w dziejach Polski. Odkryto tu pozostałości grodu z X w. z reliktami kościoła połączonego z kaplicą pałacu, baptysterium oraz drewnianych mostów. W grodzie rezydował Mieszko I, to właśnie tu na świat przyszedł Bolesław Chrobry. W XI w. miejsce to zostało zniszczone w wyniku najazdu księcia czeskiego Brzetysława I. Na szczęście do naszych czasów przetrwał spory zarys fundamentów, przykrytych obecnie bezstylowym daszkiem chroniącym odsłonięte relikty. W sezonie na wyspę Ostrów Lednicki pływają promy turystyczne.
U św. Wojciecha
Gniezno to pierwsza stolica Polski i bez wątpienia jedno z najciekawszych miast naszego kraju. Sercem tego prastarego grodu jest Wzgórze Lecha, na którym stoi majestatyczna bazylika prymasowska Wniebowzięcia NMP (zdjęcie na str. 94). Obecna gotycka bryła skrywa relikty starszych budowli. Katedra była świadkiem koronacji Bolesława Chrobrego (w 1025 r.) oraz jego syna Mieszka II Lamberta. W 1000 r. odbył się tu słynny zjazd gnieźnieński, czyli pielgrzymka cesarza Ottona III do grobu świętego Wojciecha. Podczas pobytu w stolicy cesarz modlił się przy grobie męczennika – świętego Wojciecha, który zginął trzy lata wcześniej z rąk pogańskich Prusów, i spotkał się z księciem Bolesławem – ówczesnym władcą Polski. Dziś relikwie świętego Wojciecha mieszczą się w srebrnej trumience wyeksponowanej na ołtarzu głównym bazyliki. Żywot i śmierć pierwszego polskiego męczennika zostały przedstawione na tzw. Drzwiach Gnieźnieńskich wykonanych za panowania Mieszka III Starego. Będąc w Gnieźnie, warto także odwiedzić Muzeum Początków Państwa Polskiego, gdzie zgromadzono eksponaty obrazujące kształtowanie się polskiej państwowości.
Klasztory w Trzemesznie i Mogilnie
Historia tych założeń klasztornych sięga czasów średniowiecznych. W Trzemesznie za panowania Bolesława Krzywoustego kanonicy regularni wybudowali trójnawową bazylikę, z której – oprócz fundamentów – zachowała się także para kolumn z głowicami kostkowymi. Obecna trzemeszeńska katedra pw. Wniebowzięcia NMP powstała w wyniku przebudowy w okresie późnego baroku. Klasztor benedyktynów w Mogilnie zbudowano w połowie XI w., prawdopodobnie z inicjatywy Kazimierza Odnowiciela. W jego skład wchodzi kościół klasztorny św. Jana Ewangelisty (pierwotnie romański, dziś reprezentujący styl rokoko). Na uwagę zasługuje dobrze zachowany zespół średniowiecznych podziemi, a także stojąca na wirydarzu studnia z XI w. Na Szlaku Piastowskim znajduje się także kościół farny św. Jakuba w Mogilnie – początkowo romański, po przebudowie otrzymał kształt późnogotycki.
Romańskie kolumny
Pobliskie Strzelno jest ewenementem na skalę europejską. Obok siebie znajdują się dobrze zachowane obiekty sakralne z początków XIII w. Kościół św. Trójcy i NMP przez setki lat skrywał niecodzienną tajemnicę – romańskie kolumny pokryte płaskorzeźbami przedstawiającymi cnoty. Podobne obiekty przetrwały do naszych czasów tylko w kilku kościołach europejskich. Kolumny zostały przypadkowo odkryte zaraz po wojnie, gdy prowadzono prace remontowe. Obok kościoła św. Trójcy i NMP stoi – powstała w tym samym czasie – rotunda św. Prokopa, największy romański obiekt na planie koła w Polsce.
Król Popiel i myszy
Kruszwica zamykająca od wschodu Szlak Piastowski znana jest przede wszystkim z legend opowiadających o przodkach pierwszych władców Polski. W Kruszwicy mieszkali mityczny król Popiel i jego żona Brunhilda, których zjadły myszy, oraz Piast Kołodziej – to jego imię dało nazwę całej późniejszej dynastii. Za czasów panowania Kazimierza Wielkiego w mieście wybudowano będący dziś w stanie ruiny zamek królewski. Do dziś zachowała się słynna Mysia Wieża, z której roztacza się niezapomniany widok na okolicę. To w niej został zjedzony przez gryzonie legendarny król Popiel. Co ciekawe, ta historia bez happy endu miała się wydarzyć 400 lat przed wybudowaniem wieży. Najważniejszym zabytkiem Kruszwicy jest kolegiata świętych Piotra i Pawła – jeden z najciekawszych obiektów epoki romanizmu.
Inowrocław
Ostatnim przystankiem na trasie Szlaku Piastowskiego jest bazylika mniejsza pw. NMP położona w stolicy Kujaw Zachodnich. Inowrocławska świątynia pochodzi z epoki romanizmu. Była wielokrotnie przebudowywana, przez jakiś czas nawet znajdowała się w stanie ruiny, jednak starania wielu osób doprowadziły do przywrócenia jej bryły romańskiej w latach 50. XX w. Ciekawostką jest zachowana gotycka rzeźba z cudownym wizerunkiem Madonny Uśmiechniętej i Dzieciątka Jezus.
Pomniejszone zabytki
Turyści, którzy nie mają czasu na zwiedzenie całej trasy, powinni wybrać się do Pobiedzisk pod Poznaniem. W 1988 r. przy drodze krajowej nr 5 założono pierwszy w Polsce park miniatur prezentujący 35 charakterystycznych budowli z Wielkopolski oraz Szlaku Piastowskiego. Wiernie odwzorowane w skali 1:20 miniatury takich obiektów, jak: katedra w Gnieźnie, rotunda św. Prokopa w Strzelnie i kościół św. Jana Ewangelisty w Mogilnie dają wyobrażenie o splendorze oryginałów.
Tekst: Piotr Żabowski
Muzeum Początków Państwa Polskiego, 62-200 Gniezno,
ul. Kostrzewskiego 1 tel.: (61) 426 46 41, bilety normalny/ulgowy: 6/4 zł
www.szlakpiastowski.com.pl
www.mppp.pl
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze zima 2010/2011 na str. 94-99.