W mieście od wieków mieszają się wpływy Wschodu i Zachodu: w narodowościach, językach, smakach, obyczajach. Stolica Podlasia szczyci się bogatą historią i niezwykłymi zabytkami, które łączą ciekawe szlaki tematyczne.
Dzięki swemu położeniu Białystok jest swoistym pomostem między Wschodem i Zachodem. Na przestrzeni wieków zamieszkiwała w nim ludność różnych narodów, religii i kultur– głównie Polacy, Niemcy, Rosjanie i Żydzi. Niegdyś był miastem prywatnym – przez wieki stanowił własność polskich magnatów, m.in. Stefana Czarnieckiego, który otrzymał Białystok od króla Jana Kazimierza po potopie szwedzkim, a następnie podarował go córce Aleksandrze – żonie Jana Klemensa Branickiego. Od tego czasu nastąpił szczególnie intensywny rozwój miasta, zarówno gospodarczy, jak i kulturowy.
Szlak rodu Branickich
Braniccy stanowili potężny ród magnacki, a Jan Klemens Branicki pretendował nawet do korony Rzeczypospolitej. To on, wraz ze swą ostatnią żoną Izabelą z Poniatowskich, nadał miastu niepowtarzalny charakter. Wielkie ambicje hetmana szły w parze z iście królewskim gestem, w krótkim czasie Białystok zyskał więc przydomek Wersalu Północy. Aby się przekonać, jak wiele pozostało z ówczesnej świetności miasta, najlepiej wyruszyć na jego zwiedzanie Szlakiem rodu Branickich. Pierwszym przystankiem jest pałac Branickich (obecnie Uniwersytet Medyczny). Budowla zawdzięcza swój kształt dwóm pokoleniom rodu. Przebudowę pałacu pod nadzorem mistrza Tylmana z Gameren rozpoczął Mikołaj, a zakończył jego syn Jan Klemens w I poł. XVIII w. Jeden z najświetniejszych dworów ówczesnej Polski budził zachwyt bawiących w nim władców, posłów i artystów. Obecnie turyści mogą podziwiać m.in.: wielką aulę, westybul, pokój chiński i kaplice. Kolejne zabytki na szlaku to Pałacyk Gościnny (w 1771 r. magnat zbudował go swojej żonie), kościół farny, klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, zbrojownia i ratusz z narożnymi alkierzami, który w przeciwieństwie do innych tego typu budowli pełnił funkcje handlowe. Ostatni punkt na szlaku – letnia rezydencja – znajduje się w Choroszczy, 14 km od Białegostoku. Obecnie mieści się tam Muzeum Wnętrz Pałacowych.
Szlak białostockich świątyń
W mieście przez wiele stuleci rozbrzmiewały rozmowy po polsku, białorusku, ukraińsku, hebrajsku, niemiecku, litewsku i w jidysz. Wyznawcy różnych religii i nacji, zamieszkujący miasto, okazywali sobie wiele życzliwości oraz szacunku. Dziś, po wiekach przenikania się religii, w wielu domach obchodzi się święta według różnych obrządków. O tym, że Białystok jest nadal religijnym tyglem, przekonamy się, wędrując Szlakiem białostockich świątyń, na który składają się kościoły, cerkwie, synagoga Cytronów (obecnie Galeria im. Sleńdzińskich) i Dom Modlitw Muzułmanów – siedziba władz Muzułmańskiego Związku Religijnego.
Spośród katolickich kościołów na szczególną uwagę zasługują dwie świątynie skrywające relikwie świętych. Na pl. bł. ks. Sopoćki wznosi się Sanktuarium Miłosierdzia Bożego, w świątyni są złożone relikwie św. Faustyny oraz szczątki bł. ks. Michała Sopoćki – jej spowiednika. Na zewnątrz znajduje się ołtarz, przy którym w 1991 r. papież Jan Paweł II odprawiał mszę. Świątynię przy ul. Warszawskiej 46A, która od 1944 r. należy do kościoła katolickiego, i której patronem jest św. Wojciech Biskup i Męczennik, zbudowano w latach 1908–1912 jako ewangelicko-augsburski kościół Jana Chrzciciela. Obecnie są tu przechowywane relikwie św. Wojciecha.
Białystok jest największym skupiskiem wyznawców prawosławia w Polsce. Wierni modlą się w 11 cerkwiach. Na szlaku białostockich świątyń znalazły się trzy z nich: największa w Polsce i jedna z największych w Europie – cerkiew św. Ducha, cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego oraz wzorowana na istambulskiej Hagia Sophia – cerkiew Mądrości Bożej.
Szlak fabrykantów
Druga połowa XIX i początki XX w. to dla Białegostoku czasy fabrykanckiej prosperity. Rewolucja przemysłowa uczyniła z Białegostoku „Manchester Północy“. Miasto położone na rubieżach kraju produkowało towary na potrzeby ogromnego rynku, jakim była Rosja. Szczególnie prężnie rozwijał się przemysł włókienniczy – Białystok, z Supraślem i Choroszczą, był drugim po Łodzi największym jego ośrodkiem. Nazwiska najsłynniejszych potentatów przetrwały w nazwach budowli, które w najlepszych czasach świadczyły o majątku właścicieli. Szlak białostockich fabrykantów obejmuje nie tylko fabryki i kamienice, ale także dwór i trzy pałace. Jeden z nich – Pałac Krusensternów otoczony XIX-wiecznym parkiem – sąsiaduje z należącym niegdyś do Krusensternów i Lubomirskich browarem Dojlidy, do dziś produkującym zresztą piwo.
Szlak architektury drewnianej
Ostatni z czterech nowo poprowadzonych szlaków łączy urocze drewniane zabudowania, pamiętające m.in. rewolucję przemysłową. Rozkoszować się atmosferą minionych dni można podczas spaceru ulicami: Złotą, Wiktorii, Staszica, Koszykową, Młynową i Słonimską. Domy w przestrzeni ograniczonej ulicami Wesołą, Mazowiecką i Waszyngtona tworzą tzw. kwartał Ryszarda Kaczorowskiego, ostatniego prezydenta RP na uchodźctwie. Odnajdziemy tu dom, w którym urodził się prezydent, oraz jego szkołę podstawową, a także dwa inne budynki z tamtych czasów. Na szlaku znajduje się również hala targowa, młyn i willa generała von Driesena. Warto zarezerwować sobie nieco czasu na zwiedzenie znajdującego się w niej Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego.
Tekst: Barbara Jampolska-Wasiak
Tekst publikowany na łamach magazynu “Świat Podróże Kultura” w numerze czerwiec 2011 na str. 54-57.