Projekcje świetlne i mappingi na czołach lodowców – czyli niecodzienna wyprawa w rejony polarne, która łączy sztukę współczesną z międzynarodowym projektem badawczym
Dwanaście godzin od cywilizacji
Jesień na Spitsbergenie jest krótka, a słońce szybko chowa się za horyzontem. Zanim zniknie całkowicie na kolejne kilka miesięcy i nastanie noc polarna, polski artysta Piotr JAN Janowczyk pakuje swoje projektory, ciepłą puchową kurtkę i rusza do Arktyki, aby zrealizować kolejny etap projektu „Liquidice”.
Przed nim lot na Svalbard i lądowanie w Longyearbyen, najdalej wysuniętym na północ miasteczku Europy. Tam czeka go spotkanie ze Stigiem Henningsenem i przepakowanie bagaży na pokład kutra „Farm”. Potem powolny, dwunastogodzinny rejs przez niespokojne wody Oceanu Arktycznego z norweskim szyprem i dwójką naukowców badających lodowce.
Ich cel to Hornsund i leżąca nad Zatoką Białych Niedźwiedzi Polska Stacja Polarna. Od najbliższych ludzkich osad dzieli ją 150 kilometrów surowej, lodowej pustki. To tutaj polski artysta realizuje jeden z najbardziej oryginalnych projektów, w jakim uczestniczą badacze stacji monitorujący pokrywę lodową Svalbardu, hydrosferę Hornsundu, lodowiec Hansbreen, pokłady geologiczne i wody zatoki Isbjørnhamna.
Niedźwiedzie i helikoptery
Polska Baza Polarna to miejsce funkcjonujące w całkowitym odcięciu geograficznym od cywilizacji i stanowiące nie lada wyzwanie dla badaczy. Potwierdza to fakt, że już dzień po zejściu z pokładu kutra i wyruszeniu na zamarznięte czoło Hansbreen doświadczona dwójka glacjologów musiała wzywać helikopter ratunkowy. Znaleźli się w niebezpiecznej części lodowca i bez wsparcia z powietrza nie byli w stanie się stamtąd wydostać.
Prac w tym rejonie nie ułatwiają też wszechobecne niedźwiedzie polarne, z których słynie Hornsund. To właśnie dlatego każde wyjście w teren wymaga obecności towarzysza z bronią ostrą, zabezpieczającego partnera przed niespodziewaną wizytą wygłodniałych drapieżników.

Te same reguły dotyczą działań artysty, dla którego co prawda praca w trudnych warunkach nie była całkowicie nowym doświadczeniem. Wcześniej przemierzał północną Norwegię, rejony Tromsø i Lofoty, pracował też na pustyni Wadi Rum. A jednak warunki jakie stawia Spitsbergen, nawet dla niego stanowiły wyzwanie. Tym bardziej że w trakcie wyprawy realizował wymagający szczególnego przygotowania cykl projekcji na górach i w jaskiniach lodowcowych.
Światło na końcu świata
Projekt Janowczyka wystartował we wrześniu 2025 roku, gdy artysta dołączył do naukowców z międzynarodowego konsorcjum badawczego Liquidice zajmującego się badaniem zmian pokrywy lodowej na kuli ziemskiej. W jego ramach badacze z kilkunastu instytutów i uczelni z całego świata, pod przewodnictwem dr. Bartłomieja Luksa z IGF PAN, drobiazgowo monitorują stan pokrywy glacjalnej Spitsbergenu, Grenlandii, Europy kontynentalnej i Himalajów. W tym samym czasie artysta odwiedza badane przez nich zagrożone rejony, realizując autorski projekt artystyczny. Zamiast czujników mierzących lód rozstawia systemy projektorów i kamer, tworząc unikalne projekcje świetlne na skałach oraz bryłach lodu, ilustrując w ten sposób proces destrukcji lodowców.
Lodowce w galerii
Ze względu na to, że artysta pracuje w głębokiej Arktyce, docierając do miejsc niedostępnych dla postronnego widza, jedynymi świadkami jego świetlnych spektakli jest zazwyczaj wąskie grono towarzyszących mu naukowców. A czasem sam jest jedynym obserwatorem realizowanych przez siebie cyfrowych zorzy polarnych. Dlatego zgromadzony materiał, na który składają się multimedialne rejestracje mappingów ze Spitsbergenu i Grenlandii, przygotowywany jest aktualnie do cyklu wystaw i ekspozycji.
Najbliższa z nich odbędzie się w lutym 2027 roku w Muzeum Geologicznym w Warszawie. Wnętrze budynku zostanie wypełnione światłem i multimediami powstałymi u stóp lodowców Hansbreen na Horsundzie oraz Sermeq Kujalleq w rejonie Ilullisat w zachodniej Grenlandii. Ekspozycja pod tytułem „Liquidice” będzie pierwszą w Polsce prezentacją prac artysty z trwającego projektu. Jednocześnie ma szansę stać się wyjątkowym świadectwem roli, jaką sztuka nowych mediów odgrywa w ilustrowaniu problemów, z jakimi mierzą się naukowcy z całego świata.
